Сауда бұрын қалай қорғалды, кәсіпкер бүгін қалай қорғалады?

9 қыркүйекте «Атамекен» Ұлттық кәсіпкерлер палатасына 13 жыл толды. Бір күннен кейін Палата Президиумының алғашқы төрағасы, осы институттың қалыптасуымен есімі тығыз байланысты Тимур Құлыбаевтың 60 жасқа толуы да символдық сәйкестік болды. Бүгінде Палата бизнестің мүддесін білдіріп, кәсіпкерлердің құқығын қорғайды. Ал кәсіпкерлер палаталары болмаған кезде сауданы қолдау қалай ұйымдастырылды? Біз тарихқа үңіліп, бұрын саудагерлерге кім қолдау көрсеткенін және сол кездегі тетіктерді бүгін кәсіпкерлер пайдаланатын мүмкіндіктермен салыстырып көруді жөн көрдік.

Түркі тіліндегі ortaq сөзі «серіктес» деген мағынаны білдіреді.

Ұлы Жібек жолындағы керуен. Каталон атласының фрагменті, XIV ғасыр. Дереккөз: Wikimedia.

Алтын Орда құрылғанға дейін-ақ көшпелілер мен саудагерлер арасындағы қарым-қатынастың түркілік дәстүрі болған. Ғылыми әдебиетте qonaq, яғни қонақ жүйесі сипатталады. Мұнда саудагер үй иесінен қонақжайлық пен қорғау көріп, есесіне сый-сияпат ұсынған. Уақыт өте мұндай қарым-қатынастар күрделеніп, тығыз сауда байланыстарына ұласқан. Зерттеушілер дәл осы контексте «серіктес» деген мағынаны білдіретін түркілік ortaq (ortoq) сөзін атайды.

Темүжін 1206 жылғы құрылтайда Шыңғыс хан болып жарияланды. «Жамиғ ат-тауарих» қолжазбасындағы миниатюра, Герат, шамамен 1430 жыл.

Шамамен 1218 жылы Шыңғыс хан өз отбасы мүшелері мен қолбасшыларына сауда агенттерін таңдап, Хорезмшахтар мемлекетімен сауда жасау үшін оларды алтын және күміспен қамтамасыз етуді тапсырған. Яғни билеуші әулет пен ақсүйектер капитал салса, кәсіби саудагерлер сол қаражатпен сауда жасап, нәтижесін инвесторлармен бөліскен. Тарихшылар ortoq жүйесін іс жүзінде ортағасырлық коммерциялық серіктестіктің бір түрі ретінде қарастырады. Негізінде бұл бүгінгі кәсіпкерлерге де таныс мәселені шешкен. Адамның тәжірибесі, тауары немесе идеясы болуы мүмкін, бірақ кәсібін дамытуға капиталы мен мүмкіндігі жетіспейді.

Тимур Құлыбаев, Қазақстан Ұлттық кәсіпкерлер палатасы Президиумының төрағасы, 2014 жыл. Фото: ҰКП.

Сегіз ғасырға жуық уақыт өткен соң бизнесті қолдау институционалдық сипат алды. 2013 жылғы қыркүйекте Қазақстанда Ұлттық кәсіпкерлер палатасы құрылып, оның Президиумының төрағасы болып Тимур Құлыбаев сайланды. 8 қазанның өзінде барлық 14 облыс орталығында, сондай-ақ Астана мен Алматыда өңірлік палаталар құрылды. Алғашқы жылдары салалық комитеттер, өңірлік кәсіпкерлер кеңестері және Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау жөніндегі кеңестер қалыптасты. Олардың жұмысына кәсіпкерлік қауымдастық өкілдері, соның ішінде Иван Зауэр, Қайрат Мәжібаев, Нұрлан Смағұлов, Болат Өтемұратов және басқа да белгілі бизнесмендер қатысты.

Ұлттық кәсіпкерлер палатасының сәулетшілерінің бірі ретінде Тимур Құлыбаевтың рөлі дәл осы модельді қалыптастыру барысында көрінді. Оның басшылығы кезінде өңірлер мен салалардағы бизнестің сұраныстары Палатаның мемлекетпен диалогтағы ортақ ұстанымының негізіне айналатын жүйе қалыптасты.

Кейін «Атамекеннің» басшылығы ауысқанымен, өңірлік кеңестер мен салалық комитеттер оның құрылымының бір бөлігі болып қала берді. Қалыптасу кезеңінде негізі қаланған бизнесті өкілдік ету жүйесі кейінгі басшылар тұсында да жұмысын жалғастырып келеді.

Ақтөбе облысы Кәсіпкерлер палатасының директоры Дидар Боранқұлов дезинфекциялық құралдар өндіретін «Экодез NS» ЖШС кәсіпорнына барған кезде.

Сонымен қатар Палата кәсіпкерлерді қолдаудың практикалық құралдарын дамытты. «Бастау» жобасы кәсіпкерлік негіздеріне үйретуге және жаңа жобаларды сүйемелдеуге, ең алдымен ауылдық жерлердегі бастамаларды қолдауға бағытталды. Кейін ол ауқымды «Бастау Бизнес» бағдарламасына айналды. ҰКП нормативтік актілерді сараптауға және мемлекеттік органдармен дауда кәсіпкерлердің құқықтарын қорғауға да қатысты.

Ям жүйесі мен пайцзадан логистикалық кедергілерді жоюға дейін

Пайцза, Юань дәуіріндегі рұқсат белгісі, XIII ғасырдың соңы. Күміспен бедерленген темір. The Metropolitan Museum of Art / Public Domain.

Моңғол империясы дәуірінде орасан зор аумақта қозғалысты қамтамасыз еткен маңызды жүйелердің бірі jam/yam пошта-көлік желісі болды. Бағыттар бойында аттары, көлігі, азық-түлігі және аялдайтын орындары бар бекеттер жұмыс істеді. Жүйе ең алдымен мемлекеттік қажеттіліктер үшін құрылғанымен, әр кезеңде оны саудагерлер де пайдаланған. Paiza деп аталатын арнайы құжаттар кейбір саудагерлерге бекеттердің ресурстарын пайдалануға құқық беріп, империя аумағында жүріп-тұруды жеңілдете алған.

«Атамекен» ҰКП алаңындағы көлік саласы өкілдері мен Бас көлік прокуратурасының кеңесі. Қатысушылар тасымал саласындағы әкімшілік және реттеуші кедергілерді талқылады, 2025 жылғы қараша.

Қазіргі кезде «Атамекен» тасымалдаушылар мен мемлекет арасындағы делдал қызметін атқарады. Мысалы, 2025 жылғы желтоқсанда Палата алаңында көлік компаниялары Көлік прокуратурасы және бейінді мемлекеттік органдармен бірге шетелдік рұқсаттардың тапшылығын, халықаралық автотасымалдағы мәселелерді, ақылы жолдарды және жүк вагондарына қойылатын шектеулерді талқылады. ҰКП мен салалық қауымдастықтар даулы ережелерді өзгертуді және жаңа талаптар бизнестің жұмысын тоқтатпау үшін өтпелі кезеңдер енгізуді ұсынды.

Ал 2025 жылы, «Атамекеннің» мәліметінше, Палатаның жұмысы мен мәселенің Үкімет деңгейінде қаралуынан кейін Қазақстанда өндірілген пестицидтерді экспорттау рәсімі жеңілдетілді. Бұған дейін қолданыста болған талаптар мұндай экспортқа іс жүзінде тосқауыл болған.

Сарайшық қаласы және кәсіпкердің сыртқы нарыққа шығуы

Атырау облысындағы Жайық өзенінің оң жағалауында орналасқан ортағасырлық Сарайшық қалашығы.

XIII-XVI ғасырларда қазіргі Қазақстан аумағындағы ірі сауда тораптарының бірі Сарайшық болды. UNESCO оны Жібек жолының Еділ-Каспий дәлізіне жатқызады. Қала Жайықтың бойында орналасып, Үргеніш бағытына өтетін жолдағы транзиттік бекет қызметін атқарды. Археологиялық олжалар - қытай фарфоры, сириялық шыны, хорезмдік керамика және Ираннан әкелінген бұйымдар - оның сауда байланыстарының қаншалықты алысқа таралғанын көрсетеді.

Бүгінде кәсіпкерге өз өңірінен шығу үшін керуен жолдарының торабында орналасу жеткіліксіз. Ол үшін экспорт ережелерін білу және шетелдік серіктестер табу қажет. Осы бағытта «Атамекен» бизнеске көмектеседі, оның мүддесін мемлекеттік органдар алдында білдіреді және халықаралық іскерлік алаңдарды ұйымдастырады.

Мысалы, Батыс Қазақстан облысында Палата мемлекеттік органдармен бірге жент, құрт, талқан өндірушілермен экспорт талаптарын және өнімді шетелге шығаруға кедергі келтіретін мәселелерді талқылады. Ал 2025 жылы «Атамекен» Сыртқы сауда палатасымен бірлесіп «Орталық Азия - Қытай» Іскерлік кеңесін ұйымдастырды. Онда бизнес пен мемлекеттік құрылымдардың мыңға жуық өкілі B2B-кездесулерге қатысып, қорытындысында ынтымақтастық туралы 34 құжатқа қол қойылды.

Керуен-сарай және бүгінгі бастаушы бизнеске арналған инфрақұрылым

Атырау облысындағы ортағасырлық Таскешу керуен-сарайының археологиялық қазбалары. Ол Сарайшықты Орталық Азиямен байланыстырған сауда жолдарының бірінде орналасып, керуендер аялдайтын орын болған.

Керуен-сарай да жеке салыстыруға тұрарлық. Жібек жолдарында ол сауда инфрақұрылымының бір бөлігі болды. Саудагер мұнда қауіпсіз аялдап, тауарын орналастырып, қорын толықтырып, басқа саудагерлермен кездесіп, жаңа мәмілелер туралы келісе алған. Жақсы дамыған өңірлерде мұндай орындар бір күндік жол шамасында, яғни бір-бірінен шамамен 30-40 шақырым қашықтықта орналасқан. Керуен-сарай саудагердің жолын жалғастырып, кәсібін жүргізуіне қажет жағдай жасады.

Бүгінде осыған ұқсас қызметті кәсіпкерлікті қолдау инфрақұрылымы атқарады. «Атамекен» күрделі кезеңдерден өтуге, кеңес алуға, салық пен бухгалтерия мәселелерін түсінуге, бизнес-жоспар әзірлеуге және оқудан өтуге көмектеседі. Соның бір мысалы - Жетісу облысының Сарыөзек ауылында тұратын Асхат Талғарбаевтың тарихы.

Асхат туғаннан естімейді және сөйлемейді. Етікшілік өнерін ол тәжірибелі шеберлердің жұмысын бақылап, өздігінен үйренген. 2005 жылы аяқ киім жөндейтін шағын орын ашты. Уақыт өте жөндеуден жеке аяқ киім өндірісіне көшу туралы ой пайда болды. Бірақ оған білім мен құрал-жабдық сатып алатын қаражат қажет еді. Асхат оқудан өтті, Жетісу облысы Кәсіпкерлер палатасының мамандары оған бизнес-жоспар жасауға көмектесті. Соның нәтижесінде ол 1,5 млн теңге көлемінде мемлекеттік грант алды. Бұл қаржыға кәсіпкер жабдық сатып алып, шеберханасын өзі тұрғызды.

Бүгінде Асхаттың шеберханасында күнделікті және қысқы аяқ киім, соның ішінде жеке өлшем бойынша аяқ киім тігіледі. Онымен бірге есту қабілеті бұзылған адамдар жұмыс істейді.

Бейнеулік Гүлмира Хибасова.

Қолдау бағдарламаларының басқа түлектері де осындай жолдан өтті. Бейнеулік Гүлмира Хибасова оқудан кейін грант алып, наубайхана ашты. Ал Павлодар облысындағы Жанай Ошал жабдық сатып алып, ұлттық тоқыма бұйымдарын шығаруды бастады.

Ортағасырлық Отырар нарығы және жергілікті өнімді ілгерілету

1258-1259 жылдары Отырарда соғылған Жошы ұлысының мыс дирхамы. Артқы бетінде теңге сарайының атауы - Отырар қаласы және соғылған жылы көрсетілген.

Отырар Жібек жолының бірнеше бағыты түйіскен жерде орналасқан. Осы өңір арқылы сауда жолдары қазіргі Қазақстан аумағын Шығыс Түркістанмен, Орталық Азиямен, Хорезммен және одан әрі батыс нарықтарымен байланыстырды. Мұндай қалалардың болуы қолөнершілер үшін өз бұйымын тек көршісіне сатып қана қоймай, әлдеқайда алыс жерлерге жіберуге мүмкіндік беретін нарық қалыптастырды.

Бүгінде бұл мәселе шағын ауылдық өндірушілер үшін ерекше өзекті. Ірімшік, бал, тоқыма немесе ұлттық өнім жасау оны танымал брендке айналдырып, тұрақты өткізу нарығын табудан көбіне оңайырақ. Дәл осы жерде «Атамекеннің» «Бір ауыл - бір өнім» (БАБӨ) жобасы табиғи түрде үйлеседі. Оның міндеті - нарықтық әлеуеті бар тауарларды анықтау, өндірушілерге өнімін дамытуға және ішкі әрі сыртқы нарықтарда ілгерілетуге көмектесу.

Соның бір мысалы 2026 жылы Атырау облысында БАБӨ жобасының өңірлік кезеңінде жеңімпаз атанған Анар Жүнісова. Ол ұлттық тағамдар негізінде сублимацияланған өнімдер желісін дамытып жүр. Олардың арасында құрт пен қазыдан бастап шұбат пен бесбармаққа дейінгі өнімдер бар. Жоба мұндай өндірушілерге тауарын таныстыруға арналған алаң, сараптамалық сүйемелдеу және одан әрі ілгерілету мүмкіндігін береді.

Францияда өткен Mondial du Fromage 2025 байқауындағы «Бір ауыл - бір өнім» жобасының қазақстандық финалистері. Қазақстандық қатысушылар алты медаль жеңіп алды, оның ішінде Эльвира Мұқашеваның түйе сүтінен жасалған «Қымызхан» ірімшігі алтын медаль иеленді.

Жергілікті өнімнің қандай деңгейге дейін өсе алатынын Эльвира Мұқашеваның тарихы көрсетеді. Ол ірімшік жасауды отбасымен жалдамалы пәтерде тұрған кезде үй жағдайында бастаған. Сүт сатып алып, апта бойы ірімшік жасап, сенбі сайын базарда сатқан. 2023 жылы Ақмола облысы Кәсіпкерлер палатасы оны БАБӨ жобасына қатысуға шақырып, ол үздік үштікке енді. Кейін оның өнімдері кәсіби байқауларға шықты, ал 2025 жылы ол Еуропада түйе сүтінен жасалған ірімшіктерін таныстыруға дайындалды.

2025 жылы Астанадағы БАБӨ жеңімпаздарының қатарында дәстүрлі сүр еттің заманауи нұсқасын ұсынған «Мәңгілік Ет» жобасымен Айгүл Сайын, GrechkaNan глютенсіз наубайханасымен Әсел Айтжанова және өз рецепті бойынша кеспе шығаратын «Саулық» брендімен Динара Мәкенбаева болды.

Саудагерді бұрын қорғау және кәсіпкерді бүгін әкімшілік қысымнан қорғау

«Қарақшылар Айни мен Рияның керуеніне шабуыл жасауда». «Haft Awrang» парсы қолжазбасындағы миниатюра, 1556-1565 жылдар. Авторы - Шейх Мұхаммад Сабзевари. Freer Gallery of Art, Smithsonian Institution жинағы.

Ортағасырлық сауда жолы саудагер мен оның тауарының салыстырмалы түрде болса да қауіпсіздігіне кепілдік бере алатын күш болған кезде ғана жұмыс істеді. Сондықтан саудагер үшін биліктің қамқорлығы, жолдардың қорғалуы және мемлекет аумағында мойындалатын келісімдер маңызды болды.

XXI ғасырда кәсіпкерге жолдағы қарақшылар қауіп төндірмейді. Оның тәуекелдері - айыппұлдар, мемлекеттік органмен дау, ақшаны қайтару туралы талап, негізсіз бас тарту, салық немесе мемлекеттік сатып алуға байланысты жанжалдар.

Бұл бағытта «Атамекеннің» кәсіпкерлерге нақты қолдау көрсеткен мысалы бар. 2026 жылы Қарағанды облысындағы төрт кәсіпкерге қызметкерлерді кәсіптік оқытуға бұрын бөлінген жалпы сомасы 22,9 млн теңгеден астам қаражатты мемлекетке қайтару туралы талап қойылды. Олар Кәсіпкерлер палатасына жүгінді. Кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау жөніндегі кеңес араласқаннан кейін екі іс бойынша мемлекеттік мекеме талап-арыздардан бас тартты. Тағы екі іс сотқа дейін жетіп, Палата өкілдері кәсіпкерлерді қорғауға қатысты. Нәтижесінде қаражатты өндіріп алу туралы талаптар қанағаттандырылмады.