Halyk Ormany Семей орманын қалпына келтіру ісіне көмектеседі

25 сәуір күні Семейде Halyk Ormany жобасы аясында қарағай көшеттері отырғызылды. Жобаны ҚР Экология және табиғи ресурстар министрлігімен бірлесіп жүзеге асырып жатқан Тимур Құлыбаевтың Halyk қайырымдылық қоры үшін бұл - өрттен зардап шеккен аумақтарды қалпына келтіру, орман шаруашылығын қолдау және болашақ отырғызу материалдары өсірілетін питомниктерді жаңарту сияқты ауқымды әрі ұзақ мерзімді жұмыстың бір бөлігі.

Көктемде көшет отырғызу жұмыстары бірден үш алаңда жүргізілді: Алматыда, Астананың жасыл белдеуінде және «Семей орманы» резерватында.

- Ең үлкен көлем дәл Семейге тиесілі, өйткені мұнда үлкен шығыннан кейінгі аумақты қалпына келтіру туралы сөз болып отыр, - дейді Halyk қорының басқарушы директоры Нариман Абильшаиков. - Өрт ауқымын нақты сандарға айналдыра бастағанда, мәселенің тереңдігін түсінесің. Бұл жоғалған экожүйе, ауа, көлеңке, ылғал, топырақ, жануарлар әлемі. Ал семейліктер үшін бұл - шаңның көбеюі, құрғақшылықтың артуы, орман тұруы тиіс жерде ашық кеңістіктің көбейуі.

- Қор өзіне жария түрде міндеттеме алған кезде, бұл енді жауапкершілік мәселесіне айналады. Орман отырғыздық деп айтып, жарты жылдан кейін аязға, желге немесе қуаңшылыққа сілтеп, қолды бір сілтеуге болмайды. Сондықтан біз өзіміз келіп, жердің, орманның жағдайын, өткен жылы отырғызылған көшеттердің жерсінуін тексереміз, «Семей орманы» басшылығымен үнемі байланыстамыз. Уақыт өте келе өзің де байқамай орманды қалпына келтіру мәселелерінің маманына айналасың. Бір күні осында немерелеріммен бірге келіп, тірі орманды көрсете алатынымды елестетемін.

Өз қатысуымен қатар, Halyk қоры ағаш отырғызуға басқа компанияларды, студенттерді және өңір тұрғындарын тартуға тырысады. Жобаның арқасында ағаш отырғызуға қатысатын адамдардың саны жыл сайын артып келеді.

- Мұнда өз еркіммен келдім, өйткені бұл мен үшін бөтен жер емес, - дейді волонтер Ерсынғали Оразалинов. - Мен Алматыда тұрамын, бірақ Семейде өстім және 1997 жылғы өрттерді өте жақсы есімде сақтадым. Ол кезде мектеп оқушысы едім, сол оқиғалар, күйік иісі, алаңдаушылық, қаза тапқандар туралы әңгімелер жадымда ұзақ уақытқа қалды. Қордың акциясына екінші жыл қатысып отырмын. Бүгін былтыр күзде өзіміз отырғызған қарағайлардың қалай жерсінгенін көру үшін келдім. Бір жыл ішінде көшеттердің өскені көрініп тұр. Ауа райы біздің көшеттерімізге қолайлы болады деп үміттенеміз.

- Біздің әуе компаниямыз Абай облысындағы ормандарды қалпына келтіруді бұрыннан қолдап келеді, - дейді FlyArystan корпоративтік коммуникациялар жөніндегі маманы Аяулым Толтай. - Біз Halyk Ormany жобасына қатысқанымызға да қуаныштымыз. Біздің үлесіміздің арқасында 175 000 көшет отырғызылады.

Бұл күні отырғызу жұмыстарына барлығы 300-ге жуық адам қосылды, 1 гектар аумаққа 3 800 көшет отырғызылды. Акцияға Семей қаласындағы Halyk Bank қызметкерлері де қатысты.

ҚР Экология министрлігі мен Halyk қоры арасындағы меморандум 9 миллион көшет отырғызуды көздейтін бес жылдық бағдарламаны қамтиды. Жұмыстар басталып кетті: 2025 жылдың күзінде «Семей орманы» аумағында 840 мың көшет отырғызылды, ал 2026 жылы қор мен демеушілердің қолдауымен оған тағы 680 мың көшет қосылды.

- Halyk қоры орман шаруашылығының қаржылық жүктемесінің бір бөлігін өз мойнына алды, - дейді «Семей орманы» бас директорының орынбасары Диас Жұмабеков. - Осы көмектің арқасында біз барлық шығынды тек мемлекеттік бюджеттен шығармай, сонымен қатар инфрақұрылымды қалпына келтірумен қатар айналыса аламыз. Қазір орман питомниктерін реконструкциялау жүріп жатыр, оның ішінде Морозов филиалында, кейін жұмыс Бөкебай питомнигіне ауысады.

«Семей орманы» резерваты 2003 жылы құрылған, содан бері мұнда орманды қалпына келтіру және жеке орман шаруашылығы инфрақұрылымын дамыту бойынша үлкен жұмыс атқарылды. Бірақ қалпына келтірілген аумақтарды толыққанды орман жамылғысы бар жерге айналдыру үшін әлі ондаған жыл қажет. Мұнда ақша ғана емес, адамдар да маңызды. Маусым кезінде резерватта екі мыңнан астам адам жұмыс істейді.

Осы үлкен жүйенің негізгі буындарының бірі - Бесқарағай ауданындағы Қара-Мырза ауылында орналасқан қарағай өсіретін орман питомнигі.

Питомник қызметкерлері оны еркелетіп қарағайдың перзентханасы деп атайды. Отырғызу материалын өндірудің бүкіл циклі дәл осы жерде басталады: қарағай бүрін өңдеуден бастап кәдімгі қарағайдың стандартты көшеттерін өсіруге дейін. Кешенде қарағай бір мезгілде жабық та, ашық та тамыр жүйесімен өсіріледі, бұл оны Орталық Азия үшін ғана емес, одан да кең аумақ үшін бірегей етеді.

Руслан Надирбеков қолында бүрлерді өңдегеннен кейін алынған қарағай тұқымдарын ұстап тұр.

Орман тұқым кешенінің бастығы Руслан Надирбеков еңбек жолын қарапайым орманшы болып бастаған, ал бүгінде көп жылдық тәжірибесіне сүйене отырып, жабық тамыр жүйесі бар қарағай көшеттерін өсірудің авторлық жүйесін әзірлеп, тіркеген.

- Менің ғылыми жұмысым жылыжайда және алқапта өз көзіммен көріп жүрген нәрселерге негізделген, - дейді Руслан. - Әңгіме тек тыңайтқыштар туралы емес, бүкіл өсіру технологиясы туралы болып отыр. Біз кассеталарды пайдаланамыз, қоректендіруді, суаруды, шынықтыру режимін бақылаймыз және көшеттерді біздің күрт континенталды климатқа бейімдейміз. Негізі бұл - жеделдетілген технология. Бұрын екі жылда алатын нәтижені қазір жарты жылда стандартқа жеткіземіз. Орман шаруашылығы үшін бұл өте маңызды, өйткені мұндай қалпына келтіру ауқымында есеп миллиондаған көшетпен жүреді.

Кәдімгі қарағайдың екі апталық көшеттері.

- Біз кәдімгі қарағайды кездейсоқ өсіріп отырған жоқпыз. «Семей орманы» үшін бұл - негізгі дақыл. Мұнда Ертіс бойының бірегей таспалы қарағайлы орманы орналасқан, ал оны осы қарағай түрінсіз қалпына келтіру мүмкін емес. Оның мықтылығы - қиын топыраққа бейімделе алатынында және басқа ағаш түрлері тез әлсірейтін жерде де тамыр жайып, шыдай алатынында.

- Көптеген бос жатқан аумақтар бұрын да орман болған, бірақ 1996, 1997, 2003 және әсіресе 2023 жылдардағы өрттер ландшафты қатты өзгертті. Соңғы ірі өрт 60 мың гектардан астам жерді алып кетті. Бүгінде қалпына келтіру жұмыстары өртке қарсы схема ескеріле отырып жүргізіліп жатыр. Отырғызу кезінде біз кварталдық құрылым жасаймыз, өртке қарсы аралықтар қалдырамыз. Бұл от табиғи массивте болатындай тұтас майдан болып таралмауы үшін қажет.

- Қазақстанның ормандылығы онсыз да төмен, ал әрбір өрт бізді одан әрі кейін шегіндіреді. Орман жамылғысы бар аумақ азайған кезде, нақты бір жер ғана емес, жердің бүкіл экожүйесі зардап шегеді: топырақ, ылғал, жел, биоалуантүрлілік және жануарлар әлемі.

«Семей орманы» қызметкерлері қарағайларға өз балаларындай қарайды: оларды бағып, өсіру керек. Осындай адамдардың бірі - Канонер филиалы директорының орынбасары Сергей Грошев, оның отбасында орманшы кәсібі әкеден балаға беріліп келеді.

- Мен орманда өстім және орманда қалдым, - дейді орманшы Сергей Грошев. - Мен жұмысқа келген кезде 2003 жылғы өрттің салдары әлі өте қатты сезілетін. Ол кезде көп адам ұлан-ғайыр өртенген аумақтарға қарап, ол жерге орманды қайтара аламыз ба, жоқ па деп түсінбей тұрды. Қазір сол аумақтардың бір бөлігі толықтай отырғызылды, жол бойымен жүріп бара жатқанда көз алдыңда өскен жас қарағайларды көресің. Қара жерден орманның қайта көтеріліп келе жатқанын көру - өте күшті сезім.

«Семей орманы» резерватында негізгі ескі өртеңдер қазірдің өзінде отырғызумен жабылған филиалдар бар, бұл трасса бойынан да көрінеді: онда 15–20 жылдық жас қарағайлар тұр. Бірақ әлі жұмысы алда тұрған аумақтар да бар.

- Біздің филиалдың аумағы үлкен, шамамен 9 мың гектар жерге көшет отырғызу керек, - дейді Жаңасемей филиалы директорының орынбасары Фарида Ниязова. - Әңгіме 1997 және 2003 жылдардағы үлкен өртеңдер туралы болып отыр. Процесс жүріп жатыр, орман қалпына келіп жатқан жерлерге түлкілер, қояндар, еліктер және басқа да жануарлар біртіндеп қайта оралуда.

- Сырттай қарағанда орман отырғызу бірнеше қарапайым қимыл сияқты көрінуі мүмкін, бірақ шын мәнінде оның артында үлкен әрі үйлесімді жүйе тұр. Бізде бір мезгілде орманшылықтар, техника, жалдамалы жұмысшылар, мемлекеттік инспекторлар жұмылдырылады. Маусымда шамамен 15 трактор және 100-ге жуық адам жұмыс істейді.

- Мен орманшылықта 14 жыл жұмыс істеймін және отырғызу өте қарапайым, бірақ маңызды тәртіптен басталатынын білемін, - дейді орманшылықтың мемлекеттік инспекторы Эльмира Кунтуганова.

- Тамырлар кеуіп кетпеуі үшін біз көшеттерді ылғалды сазда, яғни болтушка деп аталатын қоспада ұстаймыз, ал маусымға дейін оларды сабанмен жабылған қар үйінділерінде сақтаймыз. Тек осылай ғана екі жылдық көшет учаскеге тірі күйінде жетеді. Кейін ол нағыз орманның бір бөлігіне айналу үшін әлі ұзақ уақыт бойы күш жинайды.

Анықтама үшін: қарағай көшеті биіктігі 20 см болған кезде отырғызылады, 5 жасында 45 см-ге, 10 жасында 120 см-ге жетеді. 7-ші жылы көшет елдің орман қорына ауыстырылып, реестрлік нөмір алады.

Тек 80–100 жылдан кейін ғана семейліктер орманды оның толыққанды ауқымында, өздігінен өмір сүріп, дами алатын экожүйе ретінде қайта көре алады. «Семей орманы» үшін бұл - бір буынның шеңберінен әлдеқайда асып түсетін жұмыс: оны бір адамдар бастайды, басқалары жалғастырады, ал нәтижесін олардың балалары мен немерелері көреді. Дәл сондықтан Тимур Құлыбаевтың Halyk қорының қолдауы ұзақ, еңбекқорлықты қажет ететін және жүйелі процеске қатысу ретінде маңызды. Ол отырғызу жұмыстарын жеделдетуге, питомниктерді дамытуға, резерваттың қаржылық жүктемесінің бір бөлігін азайтуға және орманды қалпына келтіруге жаңа серіктестерді тартуға мүмкіндік береді. Егер бұл жұмыс жүйелі түрде, қадам сайын жалғаса берсе, Семейдің өз орманын Қазақстанның табиғи байлығының бір бөлігі ретінде ғана емес, жалпы экологиялық жүйенің маңызды элементі ретінде де қайтаруға мүмкіндігі бар.