Оқушыларға мамандықты саналы таңдауға көмектесетін жоба

Жұмысшы мамандықтар жылының қорытындысында Shanger.kz өз оқырмандарына балаларды өз қабілеттеріне сүйене отырып, дұрыс кәсіби бағытты таңдауға үйрететін жоба туралы айтуды жөн көрді. Бұл неге маңызды? Өйткені мамандық таңдаудағы қателік — бұл тек бір адамның өмірін құрту ғана емес, бұл ел экономикасына соққы. Дәл осы себепті төрт жыл бұрын Halyk қорының бастамасымен, Тимур Құлыбаевтың қолдауымен балаларға өзін түсінуге және болашағын кездейсоқ емес, саналы түрде таңдауға көмектесетін «Тәлімгер» кәсіби бағдар беру жобасы іске қосылды.

Тимур Құлыбаев Ұлттық кәсіпкерлер палатасы «Атамекенде» жұмыс істеген кезеңінде неге жекеменшік мектептерде балаларға қаржылық сауаттылық пен кәсіпкерлік үйретіледі де, ал мемлекеттік мектептерде ең жақсы жағдайда болашақ орындаушылар ғана дайындалады деген сұраққа назар аударды. Осы сұраққа жауап іздеу барысында ол «Кәсіпкерлік және бизнес негіздері» курсының бастамашысы болды.

Бағдарлама бекітіліп, Білім министрлігі арқылы оқу үдерісіне енгізілгеннен кейін курс ауқымды түрде таратылды. Оның негізінде оқыту бүкіл ел бойынша 4 000-нан астам мектепті, 92 колледжді және 44 жоғары оқу орнын қамтыды. Ал 2023 жылдан бастап «Тәлімгер» бағдарламасы Halyk қорының қолдауымен дербес кәсіби бағдар беру жобасы ретінде жүзеге асырыла бастады.

2025 жылы бағдарлама Қостанай облысында апробациядан өтті, сондай-ақ Samruk-Kazyna Trust-тың «Туған елге саяхат» жобасы аясында сынақтан өткізілді. Бұл жобада кәсіби бағдар беру бағыты арнайы пойыз форматы арқылы іске асырылды. Осылайша, бүгінде «Тәлімгер» бүкіл ел аумағында ұсынылған, алайда ол міндетті пән ретінде емес, көптеген мектептер элективті курстар арқылы енгізіп отырған икемді кәсіби бағдар беру жүйесі ретінде жұмыс істейді.

Маңғыстау облысындағы колледждерде кәсіби бағдар беру жұмыстары 100 пайыз қамтылған, ал өңір мектептерінде бұл көрсеткіш шамамен 80 пайызды құрайды. Өңірде жоба 2025 жылдың қыркүйегінде басталып, 230 педагог сертификаттаудан өтті, Ақтау қаласында өңірлік әдістемелік орталық ашылды, жеті амбассадордан тұратын желі жұмысын бастады. Жаңаөзен қаласында жобаны Айгүл Тәжікованың өзі үйлестіреді. Ол қала мен ауылдардағы жиырма бес мектепті қамтып, «Тәлімгер» арқылы оқушыларға өмірлік жолды таңдаудан бұрын өздерін, қабілеттерін және мүмкін кәсіби бағыттарын түсінуге көмектесіп келеді.

- Мен мамандығым бойынша физика пәнінің мұғалімімін, бірақ өз жолымды кәсіби бағдар беруден таптым, - дейді Айгүл Тәжікова. - Кеңес заманында мектеп бітірген кезде кәсіби бағдар мүлде болған жоқ, мен университетке қалай да түскім келді де, физика факультетіне түстім. Кейін декретте жүргенде психологияны оқи бастадым да, формулалардан гөрі адамдармен жұмыс істеу маған жақын екенін түсіндім. Ал «Тәлімгер» курсынан өткенде өз қабілеттерімді алғаш рет нақты көрдім. Сондықтан бұл жоба өте маңызды: балалар өмір бойына қате шешім қабылдамай тұрып, өздерін ертерек танып білуі керек.

- Қазір физика-математикаға бейімі бар бала гуманитарлық бағытқа кетіп жатады немесе керісінше. Бұл - біз түзетуіміз тиіс қателік. Мектептегі кәсіби бағдар маманы директордан кейінгі екінші маңызды тұлға болуы керек. Себебі дұрыс мамандық таңдаудан адамның бақыты да, ел экономикасы да тәуелді. «Тәлімгер» жобасына, Halyk қорына және Тимур Құлыбаевқа жүйені өзгертетін, балалардың ойлауын қалыптастыратын қуатты серпін бергені үшін алғыс айтқым келеді. Бес жылдан кейін әр мектепте мықты кәсіби бағдар мамандары болады, ал оқушылар мамандық таңдауда адаспайды деп сенемін.

- Жоба менің қызыма да әсер етті, - деп жалғастырады Айгүл. - Қызым алтыншы сыныпта оқиды. Мен оған өз жұмысым туралы, сабақтарда балалармен идея, ақша, жауапкершілік жайлы қалай сөйлесетінімізді, хоббиден қалай іс туындайтынын жиі айтып отырамын. Ол бәрін мұқият тыңдап, өмірде қолдануға тырысады: стикерлер жасап, сурет салып, оларды сыныптастарына елу, жүз теңгеден сатып жүр. Қазіргі балалар кәсіпкерлікке жақын, олар мұны айналасынан, телефоннан, өмірден көреді, бәрін тез меңгереді. Біздің міндет - осы қызығушылықты өшірмей, дұрыс бағыт беру.

Айгүл «Тәлімгер» жобасы аясында оқудан өткен отыз тоғыз маманның жұмысын үйлестіреді. Ай сайын олар есеп тапсырады, семинарлар өткізеді, тәжірибе алмасады. Әр мектепте енді штаттық кәсіби бағдар маманы бар - бұл жобаның жүйелі жұмысының нәтижесі. Нұрай Шегебай Қашаған Құржіманұлы атындағы №8 мектепте кәсіби бағдар маманы болып жұмыс істейді. Ол жетінші, оныншы және он бірінші сынып оқушыларымен сабақ өткізеді.

- Мен бұл жобаға балаларға мамандық таңдауда қателеспеуге көмектескім келгендіктен келдім, - дейді Нұрай Шегебай. - Курста біз Голомшток, Климов, Резапкина тесттерімен жұмыс істеуді үйрендік. Геймификация, тренингтер мен ойындарды меңгердік. Сабақты дұрыс құрсаң, балалар өз болашағы туралы өздері сұрақ қоя бастайды. Көп оқушы кім болатынын, қайда баратынын білмейді. Біз тесттер өткізіп, олардың бейімін анықтаймыз. Толық нәтиже үш жыл шамасында көрінеді, бірақ қазірдің өзінде балалар өзін түсіне бастағанын байқап отырмыз.

- Қараша айында NNEF білім беру қоры біз үшін жасанды интеллект бойынша оқыту өткізді, - деп жалғастырады Нұрай. - Астана мен Алматыдан тренерлер келді. Біз Curipod, Quizlet және басқа да цифрлық платформаларды үйрендік. Қазір оларды сабақта қолданамын: егер оқулық жетіспесе, онлайн сабақ өткізуге немесе жасанды интеллекті бар квест жасауға болады. Балалар бәрін лезде қабылдайды, олар ChatGPT-ті біледі және оны крутой құрал деп санайды. Ең бастысы - технологияны дұрыс қолдануды үйрету, жасанды интеллект ойлауды алмастырмай, уақытты үнемдеуі тиіс.

- Маған сабақтардың қалай өтетіні ұнайды, - дейді жетінші сынып оқушысы Инабат Серік. - Заманауи, ойын түрінде. Қарапайым сабақтар сияқты емес. Осылай жақсы есте қалады. Біз жасанды интеллект, түрлі мамандықтар туралы білеміз. Сабақта бізге мамандықты өз қалауымызбен таңдау керектігін айтады, өзгелерді емес, өзімізді тыңдауымызды үйретеді. Мен өзіме хирург мамандығын таңдадым.

№11 мектеп Жаңаөзен қаласына жақын орналасқан Теңге ауылында орналасқан. Мұнда жас кәсіби бағдар маманы Мэлс Ұзақбердиев жұмыс істейді.

- Мен мұғалім мамандығын таңдадым, себебі балалармен жұмыс істегенді жақсы көремін, - дейді Мэлс Ұзақбердиев. - Орал педагогикалық университетін бітіріп, қыркүйектен бастап осы мектепте жұмыс істеп келемін. Басқа мұғалімдермен бірге «Тәлімгер» жобасы бойынша курстан өттім. Қайтып келген соң мектеп ішінде мұғалімдер мен оқушыларға семинар өткіздім, видео түсіріп, жобаға жолдадым. Бір аптадан кейін кәсіби бағдар маманы ретінде таңдалғаным туралы жауап келді.

Мэлс «Тәлімгер» бағдарламасы бойынша оннан астам сабақ өткізді және басты жаңалығы геймификация болғанын айтады - балаларды қызықтыру, оқуды шын мәнінде тартымды ету. Қазіргі оқушылар тек оқулықпен шектелмейді, сондықтан сабақтарда интерактивті форматтар кеңінен қолданылады. Оның айтуынша, ол сыныптың назарын ұстап, сабақты жандандыруды үйренді. Балалар әлі ойлану процесінде, бірақ алғашқы нәтижелер бар. Мысалы, он бірінші сыныптың төрт оқушысы жоба арқылы өз мамандығын таңдады.

- Мен дипломат болғым келеді, Қазақстанды әлемге танытқым келеді, - дейді Ляззат Қожагелді. - Қазір Қазақстан даму кезеңінде, мен еліміздің мүмкін екенін дәлелдегім келеді. Әртүрлі нұсқаларды қарадым, бірақ маған осы жол ғана сай келді.

- Медицина - менің бала күнгі арманым, - дейді Азимай Атчибай. - Үйде біреу ауырса, көмектескім келеді. Мен медицинаны таңдадым, себебі дәрігерлер адам өмірін сақтайды, көп адам соңғы үмітін соларға артады.

- Педиатр болу туралы ұзақ ойландым, - дейді Малика Төлеміз. - Мұғалімдермен, педагогтармен кеңестім. Алғашында кардиолог болғым келді, бірақ кейін Қазақстанда кей мамандықтар мүлде жоқ немесе өте аз екенін түсіндім. Сондықтан педиатрияны таңдадым.

- Біздің қаламызда әдемі, тарихи орындар көп, бірақ туристер оларды біле бермейді, - дейді Арухан Тапаева. - Мен туризм саласына үлес қосуды, шетелдіктерге елімізді танытуды қалаймын. Он сабақ ішінде біздің мұғалім Мэлс Октябрьұлы маған болашаққа мақсат қоюға, әрі қарай қалай қозғалу керектігін түсінуге көмектесті. Меніңше, «Тәлімгер» жобасы қажет, себебі жасөспірім ересек өмірге ертерек дайындалса, болашақта қиындық аз болады.

№19 мектеп Батыр ауылында 2025 жылдың қыркүйегінде «Келешек мектептері» бағдарламасы аясында ашылды. Мұнда кәсіби бағдар маманы Түймеш Отарбаева жұмыс істейді.

- Мен «Тәлімгер» жобасының курсына қазан–қараша айларында қатыстым, - дейді Түймеш Отарбаева. - Бізге оқушылармен жұмыс істеудің тиімді әдістері мен тәсілдері үйретілді. Қазір мен курста алған барлық дағдыларды қолданып, балаларға мамандық таңдауға көмектесіп жүрмін. Менде сағаттық жүктеме жоқ, жай ғана кабинетке кіріп, сынып жетекшісімен келісемін. Жұмысымның нәтижесі екі-үш жылдан кейін көрінеді.

«Тәлімгер» жобасы - бұл жай ғана сабақ емес, бұл білім беру жүйесіне деген көзқарасты өзгертетін жүйе. Бірнеше жылдан кейін мамандардың еңбегінің нәтижесі көрінеді: оқушылар қандай мамандықты таңдайды, қандай жолмен жүреді. Ал 15–20 жылдан кейін «Тәлімгер» жобасы үздіксіз жұмыс істесе, Қазақстан экономикасының нақты өсіміне куә боламыз.