Ұлы дала гүлдері: олар көшпелілер үшін нені білдірді

Әрқайсымыз көне кілемдерге - дәстүрлі қазақ тұскиіздеріне, текемет пен алашаға - қарап отырып, көшпелілер мәдениетінде неге гүлдер соншалық көп болды деген сұрақты бір рет болса да қойған шығармыз. Кілемдер мен кестелерде гүл бүршіктері ашылып, сабақтар жоғары қарай бой созып, жапырақтар жайылады. Гүлдер күміс пен алтыннан жасалған бұйымдарда, киім әшекейлерінде, тұрмыстық заттарда, сауыт-сайман мен қару-жарақта бейнеленген. Нәзік гүл өрнегін күтпеген жерлерден де кездестіреміз. Сонда мынадай сұрақ туындайды: егер дала гүлі көшпелі халықтың әлеміне тиесілі болса, оның мәдениетінде қандай орын алды? Гүлді жұлуға бола ма еді? Қызға гүл шоғын сыйлауға бола ма еді? Табиғатта небәрі бірнеше күн ғана өмір сүретін гүл неге ондаған жылдар бойы сақталуға арналған әшекейге айналды? Бұл сұрақтың тарихы біржақты жауап бермейді. Алайда бізге жеткен археологиялық, этнографиялық және көркемдік деректер өте қызықты көріністі байқауға мүмкіндік береді.

Шетелдіктің көзімен гүлдеген дала

Феникс, қанатты жануар және гүлдер бейнеленген тоқыма. Орталық Азия, XIII - XIV ғасырдың басы, Юань дәуірі. Жібек және металл жіп. Дереккөз: The Metropolitan Museum of Art, New York. Public Domain.

Британдық жазушы әрі журналист Кристофер Роббинстің «Қазақстаннан шыққан алмалар: Жоғалып кеткен жер» (Apples Are from Kazakhstan: The Land That Vanished) кітабында ерекше бір эпизод бар. Роббинс Қазақстанға жабайы алма ағаштарын іздеп келген. Алайда жергілікті тұрғындар оның мақсатын тосын қабылдайды: Қазақстанда бұдан да әдемі ештеңе жоқ па екен? Ол тауларды қызғалдақтар көмкеріп, даланы қып-қызыл көкнәр, сары және көк құртқашаштар мен сан алуан дала гүлдері басатын көктем туралы жазады. Оның айтуынша, сол кезде белгілі болған қызғалдақтың 80 түрінің шамамен 30-ы Қазақстанда өскен. Мұндай көріністі алғаш рет көрген адамға дала алып табиғи бақ болып көрінуі мүмкін еді. Осы жерде маңызды бір сұрақ туындайды. Көшпелі адам үшін гүл міндетті түрде жұлып алып, сирек кездесетін қазына секілді үйге әкелетін нәрсе болмаған. Ол адамның өз үйім деп атаған жерінде өсіп тұрды.

Тірі гүл және мәңгі қалатын гүл

Алтын Орда дәуірінің керамикалық тостағаны, XIV ғасыр. Ортасында қытайлық шығу тегі бар, моңғол дәуірінің өнеріне енген стильденген лотос гүлі бейнеленген. Дереккөз: The David Collection, Копенгаген, инв. № 54/2000.

Қазақ дәстүрінде «обал» ұғымы болған - ол тірі әлем мен табиғатқа мәнсіз зиян келтіру, бүлдіру және ысырапшылдықпен қарау үшін адамгершілік жауапкершілікті білдіреді. e-history.kz ұлттық порталы «обал», «ұят», «жаман» ұғымдарын қарастыра отырып, халықтың дәстүрлі өсиеттерін келтіреді: «Гүлді жұлма» - құстың ұясын бұзбау, жануарға орынсыз азап келтірмеу және өсімдіктерді жоймау жөніндегі тыйымдармен қатар айтылады. Портал сондай-ақ белгілі тіркестерді келтіреді: «Гүлді жұлма, гүлдей соласың»; «Көкті жұлсаң, көктей орыласың».

Қалақшалы күміс тостаған. Орталық Азия, 1275–1325 жылдар. Күміс, алтын жалату. Әшекейінде өсімдік және гүл мотивтері бейнелі композициялармен үйлескен.

Осылайша, гүлдеген табиғатқа ұқыпты қарау дәстүрі туралы айтуға болады. Алайда мұндай тұжырымның тарихи шектерін естен шығармау керек. Дала көшпелілерінің бәріне барлық кезеңде бірде-бір гүлді жұлуға және гүл сыйлауға тыйым салған бірыңғай ереже болды деп айтуға болмайды. Этнографиялық деректер мұндай үзілді-кесілді қорытынды жасауға мүмкіндік бермейді. Дәлірек айтқанда, гүлдеп тұрған табиғатты мәнсіз жою «обал» - адамгершілік тұрғысынан дұрыс емес әрекет ретінде қабылдануы мүмкін еді.

Онда гүл неге қазақтың көркемдік канонының бір бөлігіне айналды?

Қазыбек бидің шапаны, XVII–XVIII ғасырлар. Өсімдік өрнектері, құмыралар мен стильденген құс қанаттарының бейнелері түсірілген алтын түсті парша. Дереккөз: Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі / e-museum.kz музей қорының мемлекеттік каталогы.

Егер тірі гүлді орынсыз жоюға болмайтын болса, оның бейнесін сақтаудың басқа жолы болды. Жұлып алмау - кестелеу. Құмыраға салмау - өрнекке енгізу. Солуына жол бермеу - күміске бедерлеу. Шалғында бірнеше күн ғана сақталатын күйінде қалдырмай, ұрпақтан ұрпаққа берілуі мүмкін бұйымға көшіру. Қазақ ою-өрнегінде өсімдік және гүл мотивтерінің елеулі қабаты бар. Ғалымдар қолөнерден бастап киім безендіруге дейін әртүрлі формада кездесетін гүлді ою-өрнекті жеке бөліп қарастырады.

Феникстер мен гүлдер бейнеленген панель. Қытай, Юань дәуірі, XIV ғасыр. Жібек және металл жіп. Болжам бойынша, моңғол билеуші әулеті өкілінің шатырында шымылдық ретінде пайдаланылған болуы мүмкін. Дереккөз: The Metropolitan Museum of Art, New York. Public Domain.

Қазақ музейлерінің коллекцияларында «гүл күмбезді» секілді атаулары бар кілемдер кездеседі, яғни кілем композициясын ұйымдастыратын ірі гүл мотиві бар. Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институтының деректеріне сәйкес, мұндай мотивтер табиғатпен, қайта жаңғырумен және қорғаумен байланыстырылады. Сонымен бірге зерттеушілер ою-өрнектің мағынасы оның атауы мен нақты түсіндірмесіне байланысты өзгеруі мүмкін екенін атап өтеді. Сондықтан дәстүрлі өнердегі гүл әрдайым нақты бір өсімдіктің бейнесі бола бермейді. Кейде ол гүлденудің, өсудің, тіршілік күшінің және сұлулықтың образы.

Сақ алтынынан қазақ кілеміне дейін

Жылқының маңдайшасы (шаффрон), Түркия, XVII ғасыр. Бұйымға қызғалдақтардың ойып салынған бейнелері түсірілген; маңдай тұсында «Әмір Юсуфтың бұйрығымен жасалды» деген жазу қашалған. Алтын, мыс қорытпасы (томбак), былғары, тоқыма. The Metropolitan Museum of Art қару-жарақ және сауыт-сайман бөлімінің коллекциясы, Нью-Йорк. Инв. № 21.102.3.

Гүл мотивінің бастауы қазақ мәдениетінің қалыптасу кезеңінен әлдеқайда әріге кетеді. Сақ өнерінде белгілі жануарлық мотивтермен қатар өсімдік элементтері де кездеседі. А. Беттс, С. Цзя және басқа зерттеушілердің пікірінше, сақтардың «аң стилінде» гүл мотивтері болған. Шығыс Қазақстандағы Елеке Сазы қорымынан табылған, гүл өрнектері бар алтын пластиналар тобы ерекше назар аударады. Авторлар бұл үлгілерді сақ орнаментикасы аясында қарастырады. Осылайша, гүл қазіргі «қазақ ұлттық ою-өрнегі» туралы түсінік пайда болғанға дейін-ақ дала материалдық мәдениетінде болған. Бірақ бұл жерде де асығыс қорытынды жасауға болмайды. Гүл бейнеленген сақтың алтын пластинасы бірнеше ғасыр кейінгі қазақ ою-өрнегіндегі «гүл» дәл сондай мағынаны білдіргенінің дәлелі емес.

Кілемдегі гүлдер - киіз үй ішіндегі гүлдеген әлем

Былғарыдан жасалған қабырға кілемі - тұскиіз, 1890 жыл, Талдықорған облысы. Ою-өрнекте гүлқауызы, үшжапырақ және жапырақ өсімдік мотивтері пайдаланылған. XIX ғасырдың соңындағы қазақтың былғары қабырға тұскиіздерінің сирек үлгілерінің бірі. Дереккөз: Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік музейінің коллекциясы.

Гүл мотивтері дәстүрлі баспанада ерекше айқын көрінеді. Тұскиіз, текемет, сырмақ, алаша - жай ғана интерьер заттары емес. Олар киіз үйдің ішінде ерекше кеңістік қалыптастырды. Қабырғада - өрнекті бақ. Аяқ астында - оюлар. Киімде - жапырақтар мен гүлдер. Әшекейлерде - өсімдік мотивтері. Парадоксты көрініс пайда болады: көшпелі адам үнемі өзгеріп отыратын ландшафтта өмір сүргенімен, оның бейнесін өзімен бірге алып жүрді. Киіз үй бүгін таудың етегінде тұрса, бір аптадан кейін аңғарда, бір айдан кейін басқа жайылымда тұруы мүмкін еді. Ал гүлді өрнек өзгермей қалатын. Ол көшпелі мәдениеттің өзіндік «қозғалмайтын ландшафтына» айналды.

Күмістегі гүл

Гүл пішінді шеткі пластиналары және өсімдік өрнегі бар қазақтың күміс білезігі. XX ғасыр. Күміс, шыны; шекіме, оймыштау, дәнекерлеу. Дереккөз: Қазақстан Республикасының Ұлттық орталық музейі / e-Museum.kz.

Гүлді ою-өрнек зергерлік бұйымдарда да қолданылған. Қазақстан музейлерінің коллекцияларынан гүл-ою өсімдік мотивтері бар күміс әшекейлерді көруге болады. Гүлді өрнек қазақ зергерлерінің білезіктерін, қапсырмаларын және басқа бұйымдарын безендіруде пайдаланылған.

Осы жерде тағы бір мәдени парадокс туындайды. Нағыз гүлдің ғұмыры қысқа. Күміс гүл сақталады. Нағыз гүл жаңбырға, күнге және маусымға тәуелді. Ал күмістен жасалғаны өз иесінен де ұзақ өмір сүре алады. Сондықтан дәстүрлі өнерді табиғат бейнелерін мәдени жадта сақтаудың бір тәсілі ретінде қарастыруға болады. Шеберлердің өздері бұйымдарына дәл осындай мағына салуы міндетті емес - мұны растайтын тікелей деректер жоқ. Алайда қазіргі көзқараспен қарағанда, бұл көркемдік парадокс табиғи образдарға деген ерекше қатынасты көруге мүмкіндік береді.

Гүл адам есіміне айналады

Қазақтың қабырға кілемі - тұскиіз, XIX ғасырдың соңы - XX ғасырдың басы. Декорында гүл, көгеріс және гүлқауызы өсімдік оюлары қолданылған. Жасыл барқыттың үстіне маржан, шыны моншақ, інжу түсті түймелер және металл пластиналармен толықтырылған 45 гүлқауызы элементі орналастырылған. Қазақстан Республикасының Ұлттық орталық музейінің қорынан, КП 13115 а.

Ең айқын өзгеріс тілдің өзінде байқалады. Гүл адам есімінің бір бөлігіне айналады. Гүлнар, Гүлжан, Гүлнур, Ақгүл, Алмагүл, Қызылгүл және басқа да көптеген есімдер өсімдік бейнесінің қазақ антропонимиясына қаншалықты терең енгенін көрсетеді. Қазақ және түркі ономастикасын зерттеулер өсімдіктер мен гүлдерді есім жасауда пайдаланылған образдардың жеке бір қабаты ретінде қарастырады. Гүл енді тек өсімдік болудан қалады. Ол адамның сұлулығын, нәзіктігін, жастығын, амандығы мен берекесін сипаттайтын белгіге айналады. Таңғаларлық жол пайда болады: даладағы гүл - ою-өрнектегі гүл - күмістегі гүл - адамның есіміндегі гүл.

Еуразия даласы - қызғалдақтың отаны

Қызғалдақ өрнегі бар дулыға, XVII–XVIII ғасырлар, кейін 1781–1782 жылдары қайта безендірілген. The Metropolitan Museum of Art мәліметінше, болат төбедегі қызғалдақ декоры бұйымның ертеректегі османдық шығу тегін көрсетеді; дулыға Түркістанда жасалып, кейін кавказдық шеберлер жасаған күміс бөлшектермен толықтырылған болуы мүмкін. Жазулар кейінгі безендірудің Қырыммен және қырымтатар ортасымен байланысы болуы ықтимал екенін көрсетеді. Болат, күміс, қаралау. Дереккөз: The Metropolitan Museum of Art, Нью-Йорк, № 36.25.119. Фото: The Met, Public Domain.

Қазақстан қызғалдақ тарихында ерекше орын алады. Бүгінде қызғалдақ Қазақстан табиғатының символдарының бірі ретінде қабылданады. Қазіргі ботаникалық және табиғатты қорғау материалдарында Қазақстанда қызғалдақтың ондаған түрі бар екені айтылады, олардың көпшілігі қорғауды қажет етеді. Мемлекеттік және музейлік дереккөздер Қазақстанның жабайы қызғалдақтарының ерекше маңызын атап көрсетеді. Осы жерде Роббинстің есімі тағы да еске түседі. Ол алма ағаштарын іздеп келіп, гүлдеген даланы көрді. Оның байқауы Қазақстанның табиғи мұрасын тек мәдени және сәулет нысандарымен шектеуге болмайтынын еске салады. Бұл мұраның ажырамас бөлігі - қазіргі қалалар мен жолдар пайда болғанға дейін-ақ осы жерде өсіп тұрған табиғат.

Судың да өз ережесі бар

Күйдірілген қызыл саздан жасалған, көгілдір жабындысы және гүл өрнегі бар алты қырлы керамикалық тақта. Жайық қалашығынан табылған. Мерзімі: XIII–XIV ғғ. Дереккөз: Қазақстан Республикасының Ұлттық орталық музейі / e-Museum.kz.

Табиғаттың басқа құрамдас бөліктеріне де осындай көзқарас болған. Қазақтың «Судың да сұрауы бар» деген мақалы табиғи ресурстарды шексіз деп қарауға болмайтыны туралы түсінікті білдіреді. Су көздеріне деген осындай қатынаспен «Бұлақ көрсең, көзін аш» деген сөз де байланысты. Халықтық мораль, шаруашылық тәжірибе, мифологиялық түсініктер және су көздерін сақтау қажеттілігі қатар өмір сүре алған. Сондықтан дәстүрлі экологиялық мәдениет дайын ережелер жиынтығына ғана тірелмеген. Ол тыйымдар, мақал-мәтелдер, әдет-ғұрыптар және символдар арқылы беріліп отырған.

Неліктен біз бүгін гүлді жұлмауды қайтадан үйреніп жатырмыз?

Грейг қызғалдағы (Tulips greigii). Ботаникалық иллюстрация, 1873 жыл. Дереккөз: Gartenflora, Bd. 22, 773-кесте / Biodiversity Heritage Library. Public Domain.

Бұл мәдени мұраны мұқият зерттеудің тағы бір себебі бар. Жабайы қызғалдақ - гүлзардан жұлып алып, орнына жаңасын отырғыза салуға болатын қолдан өсірілген гүл емес. Кейбір түрлері күрделі табиғи жағдайда өседі және қорғауға алынған. Сондықтан бүгінгі дала гүлдерін жұлмауға шақырудың тек мәдени ғана емес, тікелей экологиялық маңызы да бар. Бір кезде «Гүлді жұлма - обал болады» деп айтылған ойды бүгін қазіргі экология тілімен былай жеткізуге болады: тез қалпына келтіру мүмкін емес нәрсені жойма.

Далада қалдырған дұрыс гүл

Шафи Аббаси. «Гүлдер, көбелектер және жәндіктер». Иран, 1649–1650 жылдар. Қағазға тушьпен салынған. Дереккөз: The Metropolitan Museum of Art, New York. Public Domain.

Көшпелі адам өз әлемін гүлдерге толтырды - бірақ әрдайым тура мағынасында емес. Оларды жүннен тоқыды. Жіппен кестеледі. Күміске бедерледі. Ағаштан ойып жасады. Ою-өрнек мотивтеріне айналдырды. Балаларына олардың атауларын есім етіп берді. Ал тірі гүл әр көктем сайын пайда болатын жерінде - шөптің, желдің және ашық дала аспанының астында қала берді. Осы тұрғыдан алғанда, Ұлы даланың ең көркем әшекейі ешкім жұлып алмаған гүл болуы мүмкін еді. Ал адамның мәдениет әлеміне көшірген гүлі енді қиылған өсімдік емес, тірі дүниенің образына айналды. Сақ алтынынан қазақ тұскиізіне дейін, зергерлердің күмісінен Гүлнар есіміне дейін гүл ұзақ жол жүріп, дала мәдениетінің әртүрлі формаларында сақталды. Гүл сыйлыққа айналу үшін оны міндетті түрде жұлу қажет емес. Кейде оның бейнесін сақтап қалудың өзі жеткілікті.

Дереккөздер:
1. Christopher Robbins. Apples Are from Kazakhstan: The Land That Disappeared.
2. E-history.kz. «Обал. Ұят. Жаман».
3. Betts A., Jia S. және т.б. “The Saka ‘Animal Style’ in Context: Material, Technology, Form and Use”.
4. Қазақ ғылыми-зерттеу мәдениет институты. «Қазақстанның дәстүрлі және заманауи өнері».
5. Шайгозова Ж. Н., Наурзбаева А. Б. Қазақ мәдениетінің белгілері мен нышандарының қысқаша энциклопедиясы.
6. Жанұзақов Т. Қазақ есімдерінің тарихы; Смағұлов А. Қазақ есімдері.
7. The Fitzwilliam Museum / University of Cambridge. Gold of the Great Steppe.
8. The Metropolitan Museum of Art, New York.
9. The David Collection, Copenhagen.
10. Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі / e-Museum.kz.
11. Қазақстан Республикасының Ұлттық орталық музейі / e-Museum.kz.
12. Қазақстан Республикасының Ұлттық орталық музейі / e-Museum.kz.
13. Gartenflora, Bd. 22, 1873 / Biodiversity Heritage Library.