Алғашқы шайқасқа дейін: көшпенділер жауынгерді қалай өсірді

Далада баланы ересек өмірге жауынгер атанардан әлдеқайда бұрын дайындай бастаған. Оған атқа мінуді, садақ атуды, аң аулауды және өзгелермен бірге әрекет етуді үйреткен. Бұл дағдылардың артында тағы бір қағида тұрды: кіші буын өзін үйретуге, жеке үлгісін көрсетуге және есейгенге дейін қорғауға тиіс үлкендердің жанында өсті. Ежелгі хунну мен түркілерден бастап Моңғол империясы мен Жошы ұлысына дейінгі деректер жас адам үшін жауапкершіліктің отбасынан тәлімгерге, одан әрі әскери қауымға қалай ауысқанын көруге мүмкіндік береді.

Маңғыстау облысындағы Әскери-теңіз күштерінің оқу-жаттығуы кезінде болған қайғылы оқиғадан кейін Каспий теңізінің жағалауындағы іздестіру-құтқару операциясына қатысқан әскери сүңгуірлер. 2026 жылғы қыркүйек. Фото: ҚР Қорғаныс министрлігінің баспасөз қызметі.

2026 жылғы 24 қыркүйекте Маңғыстау облысында өткен әскери-теңіз оқу-жаттығуы кезінде 17 әскери қызметшіні Каспий теңізінің ағысы алып кеткен. Үшеуі аман қалды, 14 адам қаза тапты. Қайғылы оқиғаға байланысты ауыр зардаптарға әкеп соққан қызметке салғырт қарау және кеме жүргізу қағидаларын бұзу баптары бойынша қылмыстық істер қозғалды. Тергеу жалғасып жатыр және болған оқиғаның нақты мән-жайын, сондай-ақ оған қатысы бар әр адамның жауапкершілік дәрежесін анықтауы тиіс. Қаза тапқандардың басым бөлігі өте жас еді. Жарияланған мәліметтерге сәйкес, олардың арасында мерзімді әскери қызметтегі 12 сарбаз, бір сержант және бір аға лейтенант болған. Қаза тапқандар 2005-2007 жылдары туған.

Бұл қазақстандық отбасының ұлын әскерге жіберіп, оның оралуын күте алмай қалған алғашқы жағдайы емес. Бұған дейін Shanger.kz зардап шеккен және қаза тапқан сарбаздардың отбасыларының оқиғаларын жазған болатын. Қазіргі қайғылы оқиғадан кейін біз Ұлы дала қоғамдарында ересек ер азамат әрі жауынгер болуға енді ғана дайындалып жүрген жасөспірімдерге қалай қарағаны туралы мәселеге жүгінуді жөн көрдік. Балаға кім жауапты болды? Оған қару қолдануды кім үйретті? Ол алғаш рет атқа мінгенде жанында кім болды? Жалпы, жауынгер тәрбиелеу деген нені білдірді?

Тарих өткенді әсірелеп көрсетуге мүмкіндік бермейді. Ортағасырлық дала қауіпті әрі қатал әлем болды, жасөспірімдер соғысқа ерте араласуы мүмкін еді, жазалар да ауыр болатын. Бірақ деректер болашақ жауынгерді ересектер жылдар бойы тәрбиелегенін және жас адамнан батылдық пен жауапкершілікті талап етпес бұрын, оның өзі үшін үлкендер жауап бергенін де көрсетеді.

Тәрбие әскерден әлдеқайда бұрын басталды

Шауып келе жатқан қара ат үстінде садағын керген атты садақшы. XV ғасырдағы, түрік мектебіне жатқызылатын миниатюра. Топкапы сарайы мұражайы, Ыстанбұл. Дереккөз: Bridgeman Images.

Дала балаларының тәрбиесі туралы ең ерте сипаттамалардың бірін қытай тарихшысы Сыма Цянь хуннулар туралы жаза отырып қалдырған. Оның айтуынша, кішкентай ұлдар қойға мініп, шағын садақтармен құстар мен тышқандарды атқан. Өсе келе қоян мен түлкі аулауға көшкен. Ал жауынгерлік садақты тарта алатын ересек ер адамдар атты әскер қатарына қосылған.

Арада мың жылдан астам уақыт өткен соң еуропалық саяхатшы Плано Карпини XIII ғасырдағы моңғолдардан осыған ұқсас жүйені көрді. Оның бақылауынша, балалар атқа өте ерте, шамамен екі-үш жастан міне бастаған, ал садақтар олардың бойына лайықталып жасалып, біртіндеп садақ атуға үйретілген. Орталық Азияның әскери тарихын зерттеген Тимоти Мэй мұндай күнделікті машық тек даярлықтың алғашқы сатысы болғанына назар аударады. Моңғол әскері «туа біткен көшпенді жауынгерлер» туралы кең тараған түсінікке қарағанда әлдеқайда жақсы ұйымдастырылған әрі арнайы дайындықтан өткен.

Алғашқы ұстаздар тәлімгерлер болды

Шыңғыс хан ұлдарына өзара бірлікті сақтап, алауыздыққа жол бермеуді, сол арқылы мемлекет пен билікті әлсіретпеуді өсиет етеді. «Tevârîh-i Güzîde» («Nusret-nâme») қолжазбасынан алынған парақ.

Тарихшы Рашид ад-Дин келтірген Шыңғыс ханның нақылдарының арасында қолбасшыларға арналған маңызды өсиет сақталған: олар ұлдарына садақ атуды, атқа мінуді және күресуді жақсылап үйретіп, кейін бұл дағдыларды қаншалықты меңгергенін тексеруге тиіс болған. Америкалық тарихшы Тимоти Мэй дала әскерлерін даярлау жөніндегі зерттеуін дәл осы куәліктен бастайды. Бұл болашақ жауынгерді тәрбиелеу туралы қалыптасқан түсінікті өзгертеді: баланы «өзі үйреніп кетеді» деп далаға жібере салмаған, үлкен адам оны өзі үйретіп, қажетті дағдыларды шынымен меңгергеніне көз жеткізуге жауапты болған. Оның үстіне, бұл жауапкершілік қару қолдануды үйретумен ғана шектелмеген.

XI ғасырда Баласағұнда туған Жүсіп Баласағұни «Құтадғу білікте» ересектердің балалар алдындағы міндеттері туралы көп жазған. Бұл еңбекті зерттеушілер баланы ерте жастан тәрбиелеу, оған білім мен ізгі қасиеттерді дарыту ата-ана мен үлкендердің тікелей міндеті ретінде қарастырылғанын көрсетеді. Шығармадағы мағыналық үзінділердің бірінде жауапкершілік өте қатаң қойылады: егер бала тәрбиесіз болып өссе, кінә ең алдымен оның алдындағы міндетін орындамаған әкеге жүктеледі.

«Сенен не көрсем, соны үйрендім»

Алан-гоа және оның ұлдары. Рашид ад-Диннің «Джами ат-таварих» шығармасындағы миниатюра. Герат, Ауғанстан. Франция ұлттық кітапханасы, Қолжазбалар бөлімі, шығыс коллекциясы, Supplément persan 1113, fol. 15v.

Жеке үлгі арқылы тәрбиелеу қағидасы Қорқыт ата эпикалық дәстүрінде одан да айқын сақталған. Сюжеттердің бірінде Салур Қазан ұлы Ораздың жауынгерлік қасиет танытпағанына алаңдайды. Ораз әкесіне мәні өте қарапайым сұрақ қояды: «Мені мұны үйренуге болатын жерге қашан апардың? Маған не көрсеттің?». Ақырында Қазан ұлының дұрыс айтқанын мойындап, оны өзімен бірге алып кетеді.

«Қорқыт ата кітабындағы» жас батырлардың тәрбиесін зерттеген Хатидже Фырат бұл хикаяларда әке бір мезгілде әрі ата-ана, әрі ұстаз ретінде көрінетінін атап өтеді. Оқытудың негізгі тәсілдері тәжірибе, бірлескен әрекет және көрсету болған. Алдымен ересек адам өзі көрсетеді, жас адам бақылайды, содан кейін қайталап көреді.

ЮНЕСКО Қорқыт ата мұрасын Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының репрезентативтік тізіміне енгізген кезде адамгершілік құндылықтар мен оң мінез-құлық үлгілерін, батылдықты, өзара құрметті, үлкендер мен дәстүрлі білімге құрметті жеткізу қызметін арнайы атап өтті. Мұндай тәрбиенің ең маңызды ортасы отбасы болды. Болашақ жауынгер алдында үлгі тұта алатын адамды көруі керек еді. Оның қалай садақ ататынын ғана емес. Басқа адамдармен қалай қарым-қатынас жасайтынын да көруі керек болды.

Тек жауынгер емес, адам болу

Оғыз билеушілері Көл Еркі хан, Тұман хан және Қайы Ябғу ханның Қорқытпен кеңесі. Рашид ад-Диннің «Джами ат-таварих» шығармасындағы миниатюра. Герат, 1426-1430 жылдар. Топкапы сарайы мұражайы, H.1653, 387a парағы.

«Құтадғу білік» жөніндегі зерттеулер шығармадағы негізгі құндылықтардың қатарында әділеттілік, жауапкершілік, адалдық және отбасының маңызы жиі кездесетінін көрсетеді. Білім лайықты мінез-құлықпен ұштасуға тиіс еді. Қорқыт ата эпосында жас батырдан тек батылдық көрсету ғана талап етілмейді. Зерттеушілер ата-ана мен үлкендерді құрметтеуді, отбасы мен жолдастарға адалдықты, әділеттілікті, шыншылдықты, өзара көмекті және өзгелерді қауіпте қалдырмауды ерекше атап өтеді. Қару қолдана алатын адам мен оған қаруды сеніп тапсыруға болатын адамның арасындағы басты айырмашылық та осында. Әскери дайындық «сен не істей аласың?» деген сұраққа жауап берсе, тәрбие «сен қандай адамсың?» деген сұраққа жауап беруі керек еді.

Алдымен баланы ересектер қорғады

Есугей және оның отбасы. «Джами ат-таварих» қолжазбасындағы миниатюра. Франция ұлттық кітапханасы, Département des Manuscrits, Supplément persan 1113, fol. 36v.

Ортағасырлық деректерде үлкеннің кішіге жауапкершілігі тек тәрбиеден ғана емес, оның өмірін құтқарудан да көрінетін оқиғалар бар. «Моңғолдың құпия шежіресінде» 1203 жылғы шайқаста болашақ ұлы хан, жас Үгедейдің мойнына жебе тигені айтылады. Оның серігі Борохул түні бойы жанында болып, жарасын ұйыған қаннан тазартып, жаралыны өз адамдарына жеткізген. Деректе бұл көрініс өте нақты сипатталған: олар өз адамдарына жеткенде, Борохулдың ернінде әлі де қанның ізі болған. Кейін мәтінде Үгедейдің өмірін дәл оның әрекеті сақтап қалғаны арнайы айтылады.

Борохулдың өзі де кезінде джуркиндердің лагері талқандалғаннан кейін табылып, Шыңғыс ханның анасы Өэлунға әкелінген бала еді. Өэлун оны өз үйінде өсірді. Мұнда тұйық шеңбер тәрізді байланыс көрінеді. Бір кезде ересектер Борохулды қабылдап, өсірді. Жылдар өткен соң енді оның өзі келесі буынның жас өкілінің өмірін құтқарады.

Сол шежіреде Борохулдың әйелі Алтани да мадақталады. Кішкентай Төле қауіпке тап болғанда, ол баланы қорғауға ұмтылады. Автор баланы құтқарудағы басты еңбек кімге тиесілі екенін арнайы талдап, оны Алтаниға береді, өйткені алғаш араласып, көмек келгенше шабуылдаушыны ұстап қалған дәл сол еді.

Жау балалары өз адамына айналды

Болашақ Шыңғыс ханның анасы Өэлун Есугей қайтыс болғаннан кейін оның отбасын тастап кетіп бара жатқан тайпалардың соңынан барады. «Джами ат-таварих» миниатюрасының фрагменті, 1596 жыл.

Дала тарихында кейде тым қарапайым түсіндірілетін тағы бір құбылыс бар, ол көшпенділер «жаудың балаларын ұрлап, олардан өз жауынгерлерін өсірген» деген түсінік. Деректерде жеңілген топтардың балаларын жеңімпаздардың отбасыларына қабылдаған жағдайлар шынында да кездеседі, бірақ мұны болашақ сарбаздарды ұрлап өсіретін жолға қойылған жүйе деп атау дұрыс болмас еді. «Моңғолдың құпия шежіресінде» Өэлунның меркіттермен, тайчиуттармен, татарлармен және джуркиндермен қақтығыстардан кейін отбасының қолына түскен бірнеше баланы өз үйінде өсіргені айтылады. Солардың бірі татар лагерінің талқандалуынан кейін табылып, Өэлунға берілген кішкентай Шиги-Құтұқ еді. Ол оны өз ұлындай қабылдады.

Мұндай балалардан тек «сарбаз жасап шығарған» жоқ. Борохул кейін Шыңғыс ханның белгілі серіктерінің әрі қолбасшыларының біріне айналды, ал Шиги-Құтұқ жоғары лауазымды шенеунік және сот қызметін атқарды.

Аталық - бала сеніп тапсырылған адам

Меңгу-Темір хан дәуіріндегі Алтын Орда монетасы. Бұлғар теңге сарайы, һижраның 672-673 жылдары (1273-1275 жылдар).

Жошы ұлысында аталық институты болған, бұл атау түркі тіліндегі «ата», яғни әке сөзінен шыққан. Аталық деп билеуші әулет балаларының тәрбиешісін, қамқоршысын және тәлімгерін атаған. Жошы ұлысының тарихын зерттеуші Искандер Измайлов аталықтың баланы тәрбиелеу барысында іс жүзінде әкесінің орнын басуы мүмкін болғанын жазады. Тәрбиеленуші есейіп, хан болған кезде аталық көбіне оның жанында қала берген, ең жақын кеңесшілерінің біріне айналып, жоғары мемлекеттік қызмет атқарған, ел басқаруға көмектескен және әскерді басқаруға да қатыса алған. Татар энциклопедиясында да аталық Алтын Орда мен кейінгі татар хандықтарындағы хан балаларының тәрбиешісі ретінде сипатталады. Ол кәмелетке толмаған билеушінің жанында болып, кейде оның бірінші кеңесшісіне айналған.

Бір ғана ересек емес, тұтас орта

Газанды емізіп отыр. Рашид ад-Диннің «Джами ат-таварих» шығармасындағы миниатюра, XIV ғасырдың басы.

Измайлов эмілдештер, яғни сүт бауырлар институтын сипаттайды. Бұл жүйеде Шыңғыс әулетінен шыққан баланың сәби кезінен басқа рудан шыққан емізуші анасы болып, сол әйелдің балаларымен бірге өсуі мүмкін еді. Осылай пайда болған байланыс кейін ересек адамдар мен тұтас рулар арасындағы жеке адалдық пен өзара міндеттемелер жүйесіне айналған. Демек, бала жалғыз өспеген, оның жанында ата-анасы, тәрбиешісі, сүт туыстары, отбасының үлкен ерлері мен әйелдері, бірге өскен құрдастары болған.

Аңшылық ойын-сауықтан әлдеқайда маңызды болды

Оғыз аңшылықта. Рашид ад-Диннің «Джами ат-таварих» шығармасындағы миниатюра, XIV-XV ғасырлар. Топкапы сарайы мұражайы, H.1654 қолжазбасы.

Аңшылық атқа мінуді, қару қолдануды, жер жағдайын тануды, төзімділікті және өзге салт аттылармен бірге әрекет етуді үйреткен. Үлкен ұжымдық қоршау аңшылықтарының орны ерекше болды. Тимоти Мэй Ішкі Азия халықтарында мұндай аңшылықтардың әскери маневрлерге практикалық даярлық ретінде қолданылғанын көрсетеді. Қиданның Ляо империясы билеушілерінің бірі аңшылықтың әскери іске жаттығу екенін тікелей айтқан, ал моңғолдар кезіндегі «нерге» деп аталатын жаппай қаумалау үлкен атты топтардың үйлесімді қозғалуын, аумақты қоршауын, тәртіп сақтауын және бұйрықты орындауын жаттықтырған. Жас адам үшін аңшылық үлкендердің мектебі де болды, ол тәжірибелі адамдардың қасында жүріп, бақылаған, сұрақ қойған, қайталаған және қажет болса, жанындағы адам оның қатесін түзете алатын жағдайда қателескен. «Қорқыт ата кітабында» дәл аңшылық әкенің ұлын тәжірибе жинауға алып шығатын кеңістікке, нағыз жаумен бетпе-бет келер алдындағы өзіндік шәкірттік кезеңге айналады.

Абака хан ат үстінде, ал оның ұлы Арғұн кішкентай Газанды ұстап тұр. Рашид ад-Диннің «Джами ат-таварих» шығармасындағы миниатюра, XIV ғасыр. Wikimedia Commons / Public Domain.

Алайда ортағасырлық эпос оқу мен машықтанудың қауіпті болуы да мүмкін екенін еске салады. Ораздың хикаясы сырттай қауіпсіз көрінген жаттығу кезінде жас жігіттің тұтқынға түсуімен аяқталады, содан кейін оны құтқаруға әкесі, анасы және басқа оғыздар аттанады.

Жауынгер өзгелер үшін жауап беруді үйренді

Моңғол атты садақшыларының шайқасы. Рашид ад-Диннің «Джами ат-таварих» шығармасындағы иллюстрация, шамамен Тебриз, XIV ғасырдың алғашқы ширегі. Берлин мемлекеттік кітапханасы, Шығыс бөлімі, Diez A fol. 70, p. 60.

Уақыт өте келе рөлдер ауысты. Бір кезде алғашқы атына мінгізіп ұстаған бала сенімді шабандозға айналды, садақ атуды үйренген жас жауынгерлік садақты меңгерді, ересектер қорғаған бала біртіндеп енді өзгелерді қорғауы тиіс адамға айналды. Бұл өзгеріс моңғол дәуірінің әскери ұйымынан да анық көрінеді, жеке дайындықпен қатар ұжымдық жаттығулар, аңшылық, қатаң тәртіп және нақты басқару жүйесі болды. Тарихшы Тимоти Мэй моңғол әскерлерінің күші жақсы шабандоздардың көп болуында ғана емес, олардың үйлесімді әрекет ете алуында, күрделі маневрлерді орындауында, орасан үлкен қашықтықта тәртіпті сақтап, ортақ міндетке бағына білуінде болғанын атап көрсетеді.

«Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің»

Моңғолдар ас әзірлеп жатыр. Рашид ад-Диннің «Джами ат-таварих» шығармасындағы миниатюра, шамамен 1430 жыл. Франция ұлттық кітапханасы, Париж.

Кейінгі қазақ дәстүрі бұл қағиданы мақал-мәтелдерде сақтап қалды: «Тәрбие - тал бесіктен»; «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің»; «Әке көрген оқ жонар, шеше көрген тон пішер». Соңғы мақал жеке үлгі арқылы тәрбиелеу қағидасын әсіресе дәл жеткізеді, мұнда әке ұлына жебе жасауды бұйырмайды, бала алдымен әкесінің оны қалай жасайтынын көреді, кейін құралды қолына алады, әкесінің бақылауымен үйренеді, түзетулерін қабылдайды және тек уақыт өте келе бәрін өз бетімен істей бастайды.

Қорғап қала алмаған кезде

«Рүстем Кей-Кавусты Сиявуштың өлімі үшін айыптайды». Шах Тахмасптың «Шахнамесіндегі» миниатюра, шамамен 1525-1530 жылдар. The Metropolitan Museum of Art, Нью-Йорк.

1253-1255 жылдары Моңғол империясын аралап, Бату ордасында болған францискан Вильгельм Рубрук баланың өліміне қатысты сирек кездесетін тікелей куәліктердің бірін қалдырған. Ол өлген адамдарды қатты дауыстап жоқтап, зарлағанын жазды. Бұл ретте баланың өлімі ерекше ғұрыптық мәртебеге ие болған, оның өлімі кезінде жанында болған адам бір ай бойы ұлы ханның үйіне кіре алмаған.

Дала дәстүріндегі ең белгілі сюжеттердің бірі Шыңғыс хан мен Жошының отбасына тікелей қатысты. Жошының өлімі туралы әңгіменің ортағасырлық нұсқасы зерттеушілердің пікірінше XV ғасырдың ортасынан кейін жазылған түркілік «Шаджарат әл-атрак» шежіресінде сақталған. Онда Жошының қазасы туралы хабар ордаға жеткенде, айналасындағылар бұл туралы әкесіне тіке айтуға бата алмағаны баяндалады. Ауыр міндет сарайда беделі бар Ұлық-Жыршыға жүктеледі. Ол әуелі тұспалдап, лайланған теңіз бен көтеретін адам табылмаған құлаған ақ терек туралы сөз бастайды. Шыңғыс хан болған жағдайды ұлы Жошы түзете алады деп жауап береді. Жыршы сөзін қайталап, көзіне жас келгенде, хан оның мағынасын өзі түсініп, Жошы қайтыс болды ма деп сұрайды.

Шыңғыс хан ұлын жоқтайды, содан кейін әмірлер мен нояндар орындарынан тұрып, көңіл айту салтын жасап, онымен бірге зарлай бастайды. Жошының өлімі туралы сюжет ортағасырлық түркі жазба дәстүрінде-ақ болған, кейін ол қазақ арасында көптеген нұсқаға ие болып, әйгілі «Ақсақ құлан» аңызына да ұласқан.

Естірту - ең ауыр хабарды айтпас бұрын

Көшпелі қазақтардың бесігі. Поль Лаббенің фотосы; Поль Лаббенің дәрісіне арналған Molteni репродукциясы. Франция ұлттық кітапханасы / Gallica.

Дәстүрлі қазақ мәдениетінде адам өлімін хабарлау естірту деп аталатын арнайы салтқа айналған. Ауыр хабар кез келген адамға емес, беделі бар әрі сөзге шешен адамға тапсырылған. Отбасына қазаны жеткізу құрметті адамдардың міндеті болған. Мұндай хабарды жеткізушінің өзін ұстауына қатысты да ережелер болған, ол ауылға атпен шауып кірмеуі немесе үйге жүгіріп келмеуі тиіс еді.

Хабардың өзі көбіне біртіндеп жеткізілген. Алдымен адам өмірінің өткіншілігі туралы айтылып, табиғаттан мысалдар келтірілген, бұрын дүниеден өткен адамдар еске алынған. Содан кейін астарлы сөздер мен ишара арқылы адамды болған жағдайды түсінуге дайындап, тек содан соң қайтыс болған адамның аты аталған. Мұндағы мақсат шындықты жасыру емес, адамды өзі көтеруге тиіс ауыр шындыққа дайындау болған.

Дәстүрлі қазақ отбасылық фольклорын зерттеушілер қаралы жанрлардың тұтас жүйесін бөліп көрсетеді, естіртуден кейін көңіл айту, яғни марқұмның жақындарына жұбату мен қолдау көрсету, одан кейін жоқтау айтылған. Жоқтауда адамның өзі, оның шыққан тегі, жасаған істері және өмірінде істеген жақсылықтары еске алынған. Жоқтау дәстүрі кейінгі қазақ қоғамынан әлдеқайда ерте пайда болған. Зерттеушілер аза тұту поэзиясының белгілерін көне түркі жазба ескерткіштерінен де табады. Кейін бұл дәстүр жыраулар шығармашылығы мен отбасылық-ғұрыптық фольклорда жалғасын тапқан.

Дереккөздер:
1. Сыма Цянь. «Ши цзи», «Тарихи жазбалар», хуннулар туралы тарау.
2. Timothy May. “The Training of an Inner Asian Nomad Army in the Pre-Modern Period”.
3. «Моңғолдың құпия шежіресі». Өэлун, Борохул, Үгедей, Төле және жеңімпаздардың отбасыларына қабылданған балалар туралы оқиғалар.
4. И. Л. Измайлов. Жошы ұлысының әлеуметтік құрылымы туралы зерттеулер.
5. «Қазақстан тарихы» және естірту / жоқтау дәстүрлері туралы материалдар.

Редакция ескертпесі: материалда пайдаланылған мұрағаттық иллюстрациялар мен фотосуреттер жасанды интеллект технологияларының көмегімен өңделді.