
Кішкентай ақ домалақ, кейде тістеп үзу қиын болатындай қатты. Орталық Азияның көптеген тұрғыны үшін құрт - базардан, дүкеннен немесе үйдегі дастарқаннан табылатын үйреншікті тағам. Алайда оның қарапайым пішінінің астарында ғасырлар бойы көшпелілерге ұлан-ғайыр қашықтықтарды еңсеруге көмектескен сүтті сақтаудың технологиясы жатыр.
Бүгінде спортшылар протеин батончиктерін сатып алып, туристер құнарлы концентратталған азық жинап, ал әскерилер арнайы құрғақ азық үлестерін пайдаланатын кезде дәстүрлі құрт заманауи өнімдермен бәсекелесе ала ма деген сұрақ туындайды. Құрттың кейбір үлгілерінде шынымен де танымал спорттық батончиктерге қарағанда ақуыз көп. Бірақ шектеулер де бар, ең алдымен - тұз мөлшері.
3500 жылдық ірімшік

Қытайдың қазіргі Шыңжаң-Ұйғыр автономиялық ауданы аумағындағы Такла-Макан шөлінде Сяохэ атты ежелгі қорым орналасқан. Ол Тарым ойпатында, құрғап қалған Лобнор көлінің маңында жатыр. Қола дәуіріне жататын қабірлерден археологтар шамамен 3500 жыл бұрынғы ірімшік қалдықтарын тапты. Құрғақ климаттың арқасында әдетте әлдеқайда қысқа мерзімде ыдырап кететін органикалық материалдар сақталған.
2014 жылы ғалымдар табылған заттың ақуыз құрамын зерттеді, ал 2024 жылы Cell ғылыми журналында ежелгі ДНҚ талдауының нәтижелері жарияланды. Ірімшіктің айран ашытуға тән микроорганизмдердің көмегімен дайындалғаны анықталды. Кейбір технологиялық белгілері бойынша бұл ежелгі ірімшік бүгінгі құрт жасалатын ашытылған сүт негізіне ұқсайды. Мұндай өнімдер Орталық Азия көшпелі халықтарының дәстүрлі ірімшіктерінің арғы бастауы болуы мүмкін.
Ұзақ жолға алып шығатын ас

Көшпелі өмір үнемі қозғалыста болуды талап етті. Жайылымнан жайылымға көшу, сауда сапарлары мен әскери жорықтар апталап созылуы мүмкін еді. Бұл ретте азық барынша аз орын алып, тоңазытқышсыз сақталуға және ұзақ дайындықты қажет етпеуге тиіс болды. Кептірілген ірімшік осы талаптарға толық сай келді.
Көшпелілердің тамақтануы туралы қызықты мәліметтер ежелгі қытай жылнамаларында сақталған. Біздің заманымызға дейінгі II–I ғасырлар тоғысында жазылған тарихшы Сыма Цяньның «Тарихи жазбаларында» («Ши цзи») Хань империясына қарсы тұрған көшпелі бірлестіктер - ғұндар туралы баяндалады. Тараулардың бірінде қытай императоры сарайында қызмет етіп, кейін ғұн билеушісінің кеңесшісіне айналған Чжунхан Юэ аталады. Ол көшпелілерді өз салт-дәстүрін сақтауға және қытай тауарлары мен азығына тәуелді болмауға үндеген. Бұл тарихи деректің аудармаларында ғұндардың үйреншікті тағамдарының арасында қымыз бен кептірілген ірімшік аталады.
Сондай-ақ ғұн атты әскерін қуып жете алмаған қытай қолбасшысы туралы аңыз бар, онда салт аттылар ер үстінде, тоқтамастан дерлік, құрғақ ірімшік жеп жүре берген делінеді.
Құртты шағын дорбаларға салып тасымалдауға, еш дайындықсыз жеуге немесе сұйықтықта жібітуге болатын. Әрине, көшпелілер тек құртпен қоректенген жоқ, олардың рационында ет, сүт және басқа да өнімдер болды.
Құрттың қандай түрлері бар

Бүгінде сатып алушылардың көпшілігі құртты шағын ақ домалақтар түрінде елестетеді. Алайда дәстүрлі түрде оны дайындаудың алуан тәсілі болған, ал өнімнің өзі пішіні, консистенциясы, кептіру дәрежесі және қолданылу мақсаты жағынан ерекшеленген. Жас құрт - қышқыл сүт дәмі айқын сезілетін, әлі жұмсақ құрт. Сықпа құртты қою массаны алақанда қысып, қолмен пішіндеген; оның бетінде саусақ іздері қалған. Жарма құртты бөліктерге бөлген, ал домалақ құртты әртүрлі көлемдегі дөңгелек пішінде жасаған. Малта - жұмсартылған немесе үгітілген құрт, ал езген құртты сұйықтыққа езіп немесе тағамдарға қосқан. Бұл атаулардың кейбірі жеке рецептті емес, пішінді немесе тұтыну тәсілін білдіреді.
Қазіргі өндірушілер одан әрі қадам жасады. Классикалық тұзды құрттан бөлек, қызыл бұрыш, көк шөп, райхан, ақжелкен, куркума және басқа қоспалары бар түрлері пайда болды. Ысталған құрт та кездеседі, дегенмен тиісті дәмге әртүрлі тәсілмен қол жеткізуге болады. Қызыл бұрыш, райхан, ақжелкен және васаби қосылған құрттың жаңа түрлері әзірленіп жатыр. Осылайша дәстүрлі өнім біртіндеп заманауи тіскебасардың сипатына ие болуда.
Құрт пен протеин батончигі

Соңғы жылдары спортшылар, әсіресе күштік спорт түрлерімен айналысатындар арасында протеин батончиктері танымал болды. Олардың артықшылығы - толыққанды тағам дайындамай-ақ белгілі бір мөлшерде ақуыз алу мүмкіндігі. Бірақ құрт мұндай өнімдерден қаншалықты кем түседі? 2026 жылы Foods журналында жарияланған зерттеуде құрт үлгілерінің бірінде 100 г өнімге 52,04 г ақуыз болған. Май мөлшері 10,8 г, көмірсулар 13,99 г, ал есептелген энергетикалық құндылығы шамамен 361 ккал болды.
Салыстыру үшін Қазақстанның спорттық тамақтану нарығында ұсынылған салмағы 60 г Bombbar Protein Bar батончигін алуға болады. Сатушының мәліметінше, бір батончикте шамамен 20 г ақуыз және 197 ккал бар. Демек, зерттелген құрттың шамамен 38–39 грамы бір батончиктегідей мөлшерде ақуыз береді. Бірақ бұл кез келген құрт кез келген спорттық өнімнен пайдалырақ деген сөз емес, құрамы сүтке, технологияға, ылғалдылыққа, май мен тұз мөлшеріне байланысты. Спортшылар үшін аминқышқылдық құрам, сіңімділік және жалпы тамақтану рационы да маңызды. Құрт ақуызға бай тамақтануды толықтыра алады, бірақ сарысу протеинін немесе көмірсулы энергетикалық өнімдерді автоматты түрде алмастырмайды.
100 г өнімнің тағамдық құндылығын салыстырғанда, құрттың құрамында 52,04 г ақуыз, 10,8 г май, 13,99 г көмірсу және шамамен 361 ккал бар. Ал Bombbar протеин батончигінде 33,3 г ақуыз, 13,7 г май, 6,8 г көмірсу және шамамен 328 ккал бар. Осылайша зерттелген құрт үлгісіндегі ақуыз мөлшері таңдалған Bombbar батончигіне қарағанда шамамен 1,6 есе жоғары. Деректер құрттың жеке бір үлгісіне қатысты, ал Bombbar көрсеткіштері 60 грамдық порциядан 100 г өнімге қайта есептелді.
Пайдасы, тұз мөлшері және сақтау мерзімі

Құрт сүт ақуызының, кальций мен фосфордың көзі бола алады. Бұл заттар бұлшықетке, сүйек тініне және зат алмасу үдерістеріне қажет. Бірақ өнімнің елемеуге болмайтын бір ерекшелігі бар - тұз. Кейбір түрлерінде оның мөлшері едәуір жоғары. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ересектерге барлық тағамнан түсетін тұзды қоса есептегенде тәулігіне 5 грамнан аз тұз тұтынуды ұсынады. Қарқынды жүктеме кезінде адам термен бірге натрийді шынымен жоғалтады, алайда бұл тұзды құртты шектеусіз жеуге болады дегенді білдірмейді. Әсіресе дәрігері натрийді шектеуді ұсынған адамдарға өнімнің құрамын ескеру маңызды.
Ақуыз мөлшері жоғары, тұзы аз құрт өндіру перспективалы бағыт бола алады. Алайда тұзды азайту қосымша сынақтарды қажет етеді, ол тек дәмге ғана емес, өнімнің сақталуына да әсер етеді. Құрт дайындау кезінде ылғалдың едәуір бөлігі жойылады, ал су белсенділігінің төмендігі мен қышқылдық көптеген микроорганизмнің дамуын баяулатады. Сондықтан тиісті жағдайларда жақсы кептірілген өнім жаңа сүт өнімдеріне қарағанда ұзағырақ сақтала алады. Бірақ кез келген үй құрты жарты жыл немесе бір жыл бойы қауіпсіз сақталады деп айтуға болмайды. Мерзімі кептіру дәрежесіне, шикізат сапасына, өндіріс тазалығына, қаптамаға және температураға байланысты.
Дала жағдайындағы құрт

Қазіргі әскери азық үлестерінде өнімнің салмағы, көлемі, сақтау мерзімі және қолдануға қолайлылығы үлкен маңызға ие. Құрт ықшам, дайындауды қажет етпейді әрі құрамында едәуір мөлшерде ақуыз болуы мүмкін. Әскери қызметші, турист немесе альпинист үшін құрғақ құрттың шағын порциясы қосымша тіскебасар бола алады. Алайда ол толыққанды құрғақ азық үлесін алмастырмайды, ұзақ жүктеме кезінде көмірсулар, майлар және су да қажет. Оны әскери рационға енгізу үшін стандартталған құрам, расталған сақтау мерзімі, тұз мөлшерін бақылау және лайықты қаптама керек.
Табиғи құрт және сапа мәселесі

Құрттың танымалдығы артуының екінші қыры да бар - сапа мәселесі. Дәстүрлі құрт ашытылған сүт массасынан дайындалады. Алайда өзіндік құнын азайтқысы келген өндіруші теориялық тұрғыдан арзанырақ компоненттерді пайдаланып, крахмал қосуы немесе сүт майының бір бөлігін өсімдік майымен алмастыруы мүмкін. Рецептурадағы кез келген өзгеріс жалған өнім жасалды дегенді білдірмейді. Мәселе құрамын жасырғанда және алмастырғыштары бар өнім табиғи өнім ретінде сатылғанда туындайды. Арзан құрт міндетті түрде қолдан жасалған емес, ал қымбаты сапаның кепілі емес. Құрамды сенімді түрде тексеруге таңбалау мен зертханалық зерттеулер мүмкіндік береді.
Табиғи құрт қанша тұруы мүмкін? Шартты есеп үшін бір килограмм құрғақ өнімге литрі 250 теңгеден (бүгінгі ең төменгі сатып алу бағасы) 10 литр сүт қажет деп алайық. Онда тек шикізаттың өзі 2500 теңге болады. Ашытқыны, тұзды, қыздыруды, кептіруді, еңбекті және қаптаманы қосқанда есептік өзіндік құн бір килограмына шамамен 3800 теңгені құрауы мүмкін. Пайда мен сауда үстемесі қосылғаннан кейін осы модельдегі бөлшек сауда бағасы шамамен 5000–7000 теңгеге жетеді. Бұл нарықтағы әмбебап баға емес, нақты өзіндік құн сүттің сатып алу бағасына, майлылығына, технологияға және өнім шығымына байланысты.
Пармезанның орнына құрт па?

Құртты дамытудың тағы бір бағыты - заманауи гастрономия. Еуропа асханасында қатты, ұзақ жетілдірілген ірімшіктерді, ең алдымен италиялық пармезанды, үккіштен өткізіп, пастаға, сорпаға, салатқа және көкөністерге қосады. Құрғақ құртты да ұсақтауға болады. Оның өзіне тән қышқыл сүт және тұздылау дәмі тағамдарға жаңа реңк бере алады. Әрине, технологиялары әртүрлі, пармезан - мәйекпен ұйытылып, жетілдірілетін ірімшік, ал құрт әдетте ашытылған массаны кейін кептіру арқылы алынады. Бірақ пайдалану тәсілдеріндегі ұқсастық құртты үгінді, түйіршік немесе ұнтақ түрінде, соның ішінде шөптер мен дәмдеуіштер қосып қолдануға мүмкіндік ашады.
Болашағы бар өнім

Құрт қазіргі тоңазытқыштардан, тағамдық концентраттардан және спорттық қоспалардан әлдеқайда бұрын пайда болды. Оның технологиясы сүтті сақтап, құнарлы тағамды алысқа жеткізу іс жүзінде маңызды болған жағдайда қалыптасты. Бүгінде бұл қасиеттер қайтадан сұранысқа ие бола бастады. Заманауи өндіріс ақуызы мен тұзы бақыланатын, жаңа дәмдері және ыңғайлы қаптамасы бар құрт түрлерін әзірлеуге мүмкіндік береді. Жаңа нарықтарға шығу үшін стандарттау, зертханалық бақылау және тағамдық құндылық туралы түсінікті ақпарат қажет. Сонда Ұлы дала көшпелілерімен ғасырлар бойы бірге жүрген кептірілген ірімшіктің кішкентай домалақтары дәстүрлі дастарқаннан ғана емес, заманауи жорық тіскебасарларының, спорттық тамақтану өнімдерінің және мейрамхана асханасының ингредиенттері қатарынан да орын ала алады.
Shanger.kz редакциясы фототүсірілімді ұйымдастыруға және өткізуге көрсеткен қолдауы үшін Алматыдағы Көк базар басшылығына шынайы алғысын білдіреді.

Алматыдағы «Заря Востока» барахолкасының күнделікті өмірі, жұмысшылардың тұрмысы мен қауымдастығы туралы деректі репортаж.

Кольды ауылындағы балықшылардың өмірі мен дәстүрлері жайлы деректі жоба…Фоторепортаж Карлыгаш Нуржан для Shanger.kz

Қазақ шопаны Жұмағали отбасының қысқы тұрмысы мен дала өмірі туралы фоторепортаж… Фоторепортаж Карлыгаш Нуржан для Shanger.kz

Қазақстанда темекіні сұрыптау, престеу және қабылдау процесі туралы деректі репортаж. Фермерлердің еңбегі мен өндіріс барысы.

Ұлы дала гүлдері көшпелілер мәдениетінде: қызғалдақ - ою-өрнек, күміс, кілем және табиғат нышандары.
Пікірлер
Әзірше пікірлер жоқ. Пікір қалдырған алғашқы адам болыңыз!