Қазақстанда темекі қалай тапсырылады: репортаждың 2-бөлігі

Біз бұған дейін Қазақстанда темекінің қалай өсірілетінін әңгімеледік. Ол кезде біздің фотожурналист Шілік ауданындағы темекі шаруашылығында болып, оның алғашқы кезеңдерін көрсеткен еді. Бұл репортажда келесі сатылар туралы — сұрыптау, престеу және темекіні қабылдау пунктіне тапсыру жөнінде жалғастырып айтамыз.

Шіліктегі шаруашылықта темекі жапырақтары табиғи түрде, күн көзінде 3–4 күн кептіріледі. Кептіру жапырақтар толық құрғағанда аяқталады. Жапырақтар таңертең, түнгі ылғалды ауадан жұмсарып, сынбайтын күйінде тұрған кезде алынады.

Шнурлар гаванкаға түйіліп, қорадағы немесе көлеңкелі жерде ілініп қойылады. Кептіру кезінде темекі жел мен ылғалдан қорғалады. Осылайша ол сұрыптауға толық дайын болғанға дейін сақталады.

Қыркүйектің ортасынан желтоқсанның соңына дейін темекіні тапсыруға дайындау басталады. Ол үшін жапырақтар сұрыпталып, пресс астында киіптерге айналдырылады. Жабық бөлмеде жапырақтарды гаванкалардан абайлап алып, сұрыптаушыларға береді. Сұрыптауға әйелдер де, ерлер де қатысады. Бұл — жұмыс бәріне табылатын процесс.

Темекі алты сортқа бөлінеді. Сорт жапырақтың түсі мен сапасына қарай анықталады. Бір адам күніне 60 килограмға дейін темекіні сұрыптай алады. Сұрыптау кезінде жапырақтар бір бағытта қойылып, соңында механикалық престе 14-тен 18 кг-ға дейінгі киіптерге басылады.

Дайын киіптер тасымалдауға ыңғайлы болу үшін дөрекі кенеп матамен оралады. Темекі компаниясы барлық шикізатты, ең соңғы жапыраққа дейін сатып алады, бұл фермерлерге кепілді өткізу мүмкіндігін береді. Партия дайын болғаннан кейін ол «Филип Моррис Қазақстан» компаниясының қабылдау пунктіне жіберіледі.

Өз кестесіне сәйкес фермер дайын шикізатты қабылдау пунктіне әкеледі. Темекі тапсыру кезеңінде қабылдау пункті күн сайын 800–1000 киіп қабылдайды. Бұрын фермерлер саны әлдеқайда көп болған, бірақ экономикалық дағдарысқа байланысты олардың саны азайды. Статистикаға сүйенсек, 2002 жылы 4700 фермер болса, 2011 жылы тек 200 ғана қалған.

Бір гектардан фермер 1,7–2,5 тоннаға дейін өнім алады. Шикізатты фермер де, темекіні өсіріп жинаған жұмысшылар да бірге тапсырады — бұл кейінгі есеп айырысу кезіндегі ашықтықты қамтамасыз ету үшін қажет. Естеріңізге сала кетейік, үздіксіз алты ай жұмыс істеген әрбір жұмысшы 1000–1500 доллар табыс таба алады.

Темекіні өткізу кезінде күлкілі бір жағдай бар — барлық жерде темекі шегуге тыйым салынады.

Темекі компаниясы жоғары сапалы өнімге мүдделі болғандықтан, фермерлерге барынша қолдау көрсетеді. Мысалы, өндіріс үшін қажетті материалдармен қамтамасыз етеді, тұқыммен көмектеседі, агротехника, суару, көшет және алғашқы жапырақтарды жұлу уақыты бойынша кеңес береді.

Қазақстанда нарықты бөлісетін алты темекі компаниясы бар. Ең ірілері — JTI (44%), «Филип Моррис Қазақстан» (42%) және BAT (8–9%) («Курсив» газеті дерегі бойынша). Алайда отандық шикізатты тек «Филип Моррис» компаниясы ғана пайдаланады.

Сарапшы сканер арқылы темекінің сортын анықтайды, бұл оның құнына тікелей әсер етеді: бір килограмм темекінің бағасы 98 бен 336 теңге аралығында. Фермердің де, жұмысшының да қатысуы маңызды — әр киіптің қандай сапаға жататынын және қанша бағаға қабылданатынын өз көздерімен көру үшін.

Қабылдау барысында әр киіп алты жерінен ашылады, осылайша компания сарапшысы темекінің сортын дәл анықтай алады. Әр киіпке штрихкод жапсырылады — онда сорт туралы, өндіруші туралы, сондай-ақ темекіні тапсыру уақыты мен орны туралы толық ақпарат көрсетіледі.

Темекіні тапсыру кезінде жапырақтардың бүтіндігін сақтау өте маңызды. Темекінің сортына климаттық жағдай, дұрыс күтім және топырақ құрамы әсер етеді. Қазақстанның оңтүстігінде темекі жақсы өседі деп есептеледі — мұнда топырақ құнарлылау, ал Алматыға жақындаған сайын топырақ ауырлап, бұл өнім сапасына әсер етеді.

«Талғарский 28» темекісінің сорт үлгілері — бұл ішінара жергілікті маркалы сигареттер өндірісінде қолданылатын және Ресейге, Украинаға, Чехия мен Литваға экспортталатын темекі. Қазақстанда өндірілетін шетелдік маркалар үшін басқа сорттағы темекі пайдаланылады. Ол арнайы Еуропадан әкелінеді.

Лаборант темекінің ылғалдылығын анықтау үшін сынама алады. Ылғалдылық 7 минут ішінде буландыру әдісімен өлшенеді және ол 18 пайыздан аспауы тиіс. Егер ылғалдылық нормадан жоғары болса, фермерлер темекіні қайтадан өздерімен бірге алып кетеді, кептіреді және келесі партиямен бірге қайта тапсырады.

Одан әрі темекі конвейермен уақытша сақтау қоймасына жеткізіледі. Әр киіпке қатысты деректер бір уақытта бірыңғай дерекқор жүйесіне енгізіледі. Қоймада темекі сорттары бойынша орналастырылады. Барлық толық ақпарат стикерлерде көрсетілген. Бір жылда қабылдау пунктіне шамамен 400 тонна темекі түседі.

Материалдың түпнұсқа нұсқасы Voxpopuli.kz порталында (2023 жылы жабылғанға дейін) жарияланған болатын. Автор бұл репортажды құжаттық және тарихи материалдарды сақтау үшін жеке мұрағатындағы мәтін мен фотоларды қалпына келтіріп қайта жариялады.