Бақытты жандар бар екен — Қызылағаштағы шопандардың өмірі

Біздің фототілшіміз Карла Нұр қала қарбаласынан, әдеттегі жайлылықтан алыс, тіршілікке ең аз қажеттіліктермен өмір сүретін, қарапайым қуаныштарға риза болатын қарапайым қазақ отбасының тұрмыс-тіршілігі туралы репортаж түсіруді көптен бері армандаған еді. Мұндай үйде адамдар мансап қуып асықпайды, қонақжайлылықпен үйге шақырып, дастарханға отырғызып, өзінің қарапайым, бірақ шынайы өмірі туралы қуана әңгімелеп береді...

Шопан Жұмағалидың таңы таңғы 6-да пеш жағудан басталады. Сыртта әлі қараңғы әрі аяз. «Ұзақ ұйықтай алмаймын, — дейді ол. — Алдымен пешті жағып аламын, содан кейін бәрімізбен бірге таңғы ас ішіп, малды бағуға шығамын».

Жұмағали шопан болып 13 жыл жұмыс істеп келеді. Оның үйі Қызылағаш ауылынан 6 км жерде, сегіз үйден тұратын кішкентай қыстауда орналасқан. «Бұрын өзіміздің және өзгенің малын да бақтық, бірақ биыл өзіміз бас тарттық: су тасқынынан кейін мәселе көп, әрі қазір адамдарда мал да аз».

Оның жұбайы Күлтай-апа тамақты жылытып, бәрін таңғы асқа шақырады. Дастарқанда — үй майы, нан, тәтті сүзбе. «Аптасына шамамен 5 бөлке нан пісіріп аламын, ал майды күзде дайындадық, бүкіл қысқа жетеді, — дейді Күлтай-апа. — Ауылда тұрсақ та, үй шаруасы жетеді».

Үйде Жұмағали мен Күлтаймен бірге кіші ұлы Азамат және үлкен ұлынан туған екі немере тұрады. «Немерелер кішкентайынан бізбен бірге, олардың анасы Динара институтта оқиды, — дейді Жұмағали. — Кіші ұлым бізбен бірге тұрады, шаруашылыққа көмектеседі, ал тағы екі ұл мен қызымыз Талдықорғанда оқиды және жұмыс істейді».

Таңғы ас үстінде кішкентай Толғанай Азаматтың өзін умынысқа бірінші жібермегеніне ренжіп қалды. Бірақ ұзаққа бармады...

Тамақтан кейін Жұмағали бұзауларға шөп жинауға шығады. Аяқ астындағы қар сықырлайды, ауа температурасы –25 градус шамасында.

Мұзда тоңған иттер шөптің үстіне бүрісіп, жылынуда.

Азамат әкесіне көмектеседі. Оның кірпіктері, шашы мен қасы қалың қыраумен қапталған, бірақ өзі де, әкесі де мұндай қытымыр аязға әбден үйренген.

Шөп тиелген соң, олар «база» жаққа қарай беттейді. База — мал тұратын орын.

Аш бұзаулар шөпке бірден жабылады. Ересек сиырлар бөлек — шөпқораға барып жайылады.

Мал шырынды шөпке тойып жатқанда, қосалқы бөлмеде Жұмағали қысқа деп сақталған азығын көрсетеді. «Міне, бұл — жылқы еті (соғым), ал мынау — қойдың қарнына салынған тұзды май (қарын)», — дейді ол.

Енді малды суарып, үйге су алу керек.

Сиырлар кешке дейін жайылымда болады.

Екі бидон су — үйге бір күнге жеткілікті.

Жұмағалидың үйіне жақын жерде тағы да шопандар отбасылары тұрады.

«Орысбай-ата — осы аймақтағы ең үлкен, ең құрметті шопан!» — деп таныстырады Жұмағали.

Шопан Дәулет, лақап аты — «Крутой Алекс».

Жұмағалидың ауласында істен шыққан техника, ескі машиналар және басқа да металл сынықтары бар.

«Бізде электр жарығы тартылмаған, сондықтан үйдегі жарықты күн панельдері арқылы аламыз, — дейді Жұмағали. — Бірнеше күнге жетеді. Су тасқынынан кейін жарықты өшіріп тастады, жөндеп береміз деді, бірақ әлі нәтиже жоқ».

Түске таман жылымық орнап, күзетші иттер күнге қыздырына бастайды.

Күн сайын мал жайылымға кеткеннен кейін Жұмағали мен Азамат базаны көңнен тазартады.

Ер адамдар жұмыс істеп жатқанда, Күлтай-апа үй шаруасымен айналысады. Ол отбасыға түскі ас дайындайды.

Толғанай үш-ақ жаста болса да, әжесіне жақсы көмекші. Ол інісі Ерасылды бағады, өлең оқиды әрі тамаша билейді.

Суықта адамның майлы, ыстық тамақ жегісі келеді. Шопанның үйінде әрқашан ет дайын тұрады.

Балалар болса, шоколадты асап жеп отыр: атасы мен әжесі ештеңеден қақпайды.

Күн тағы аяқталды. Мал қораға айдалды, үй шаруасы бітті. Кешкі астан кейін бәрі ертеңгі жоспарды талқылау үшін жиналады. «Біз жұбайымызбен Қызылағаш ауылында өстік, — дейді Күлтай-апа. — Жастау кезде алғашқы сұлу атанған едім, кейін Жұмағалимен кездестім. Бір-бірімізді жақсы көріп, содан бері осында бірге өмір сүріп келеміз. Балалар өсті, немерелеріміз бар, біз әлі осы жерде...»

Кешкі жуыну. Сыртта –33 градус аяз, сондықтан балалар далаға шықпайды: олардың барлық қажеті үйдің ішінде.

Кішкентай Ерасыл барлық бала сияқты ұйықтар алдында қыңқылдай бастайды.

Кешкісін аяздан асүйдің терезелері қыраумен қапталады, бірақ үйдің іші жылы әрі жайлы. Сырт қараңғыланып, үйдегі жарық өшіріледі, бәрі ұйқыға жатады. Ертең — жаңа күн...

Материалдың түпнұсқасы 2023 жылы жабылған Voxpopuli.kz порталында жарияланған. Автор Карлыгаш Нуржан құжаттық және тарихи материалдарды сақтау үшін мәтін мен фотоларды жеке архивінен қайта қалпына келтірді.