Кітапқа сүйіспеншілікті қауымға айналдырған жандар

XV-XVIII ғасырларда ортағасырлық далада халықтың тарихын жыраулар сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізіп отырды. Олар толғауларында соғыстар мен ел тағдырын жырлады, ал тарихи аңыздар, эпостар мен шежірелер ауызша түрде ұрпақтан ұрпаққа берілді. XIX ғасырда қазақтың сөз мәдениеті ағартушылық сипат ала бастады. Ыбырай Алтынсарин «Қазақ хрестоматиясын» шығарды, Абай Құнанбайұлы дала жұртын орыс және әлем әдебиетімен таныстырды. XX ғасырдың басында бұл дәстүрді «Алаш» қозғалысының зиялылары жалғастырды. Дәуірлер мен оқу тәсілдері өзгерді: кітап тапшы болып, оны талон арқылы алатын кезеңнен электронды кітапханалар мен аудиокітаптар дәуіріне дейін жеттік. Бірақ Қазақстанда кітап оқу тоқтаған жоқ. 2026 жылғы 16 мамырда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Оқу мәдениетін дамыту және кітап оқитын ұлт қалыптастыру жөніндегі шаралар туралы» Жарлыққа қол қойды. Мемлекет оқырман инфрақұрылымын қалыптастырып жатқанда, қазақстандықтар өздерінің шағын «кітап оқитын ұлттарын» қазірдің өзінде құрып жатыр. Shanger.kz Ақтау, Алматы және Астана тұрғындарымен - кітапты жай ғана жақсы көріп қоймай, кітап клубтары мен қауымдастықтарын құрып, өзгелерді де соңынан ертіп жүрген адамдармен кездесті.

Алматылық Әсел Таиғара: «Кітап оқи отырып, біз мыңдаған өмірді бастан кешіреміз»

Әсел PR-маман болып жұмыс істейді, ал негізгі жұмысынан бөлек жеке блогын жүргізіп, кітаптар мен фильмдер туралы жазады, сондай-ақ, өз пікірінше, көп айтыла бермейтін әйелдердің оқиғаларын баяндайды. Ал Алматыдағы «Книгоходцы» кітап клубы әдебиетке деген көпжылдық сүйіспеншіліктен туған жеке жобаға айналды.

- Мен кітап оқуды шамамен үшінші-төртінші сыныпта бастадым. Үлкен немере ағаларым мен әпкелерімнің үйінде үлкен кітапхана болатын, мен үнемі сол жерден кітап алып оқитынмын. Қазақ тілінде білім беретін сыныпта оқысам да, алғашқы кезде кітаптарды көбіне орыс тілінде оқыдым, мысалы, КСРО халықтарының ертегілер жинақтарын. Кейін «Нарния шежіресі» мен «Гарри Поттер» пайда болды. Әзілхан Нұршайықовтың «Махаббат, қызық мол жылдар» романын ерекше жақсы есімде сақтаппын, бұл кітапты қазақ тілінде оқыдым.

- Кітап клубын ашу идеясы бірнеше жыл бойы тек ойымда жүрді. 2025 жылдың ақпанында: «Болды, уақыт келді», - деп шештім, - дейді Әсел. - Алғашқы кездесуге небәрі бес-алты адам келді. Біз Фредрик Бакманның «Тревожные люди» кітабын талқыладық. Алғашқы кітапты саналы түрде таңдадым. Фредрик Бакман - менің сүйікті авторларымның бірі, оның барлық кітабын оқып шықтым. Қазір біздің қауымдастықта шамамен 90 адам бар. Қатысушылардың арасында клубтың арқасында кітапқа деген көзқарасы толығымен өзгергендер де бар. Мысалы, бір қыз бұрын кітап оқуға үнемі уақыты жетпейтінін айтатын. Клубқа қосылғаннан кейін оның бойында тәртіп қалыптасты. Бір айда төрт кітап оқыды: екеуі клуб аясында, тағы екеуін өзі оқыды. Үйіндегі кітап қоры көбейді, кейін өзін кітап блогері ретінде байқап көруге шешім қабылдап, оқыған кітаптары туралы Reels түсіре бастады. Тағы бір қатысушымыз өте тұйық интроверт еді. Бірте-бірте біздің қауымдастыққа үйреніп, кездесулерге тұрақты келе бастады және өз ойын еркін айтатын болды.

Мен үшін қазіргі қазақстандық әдебиетке үнемі назар аударып отыру маңызды. Ең дұрысы, тоқсанына кемінде бір рет отандық автордың шығармасын оқуымыз керек. Сонда қатысушылар шетел классикасы мен әлемдік бестселлерлерді ғана емес, дәл қазір өз еліміздің әдебиетінде не болып жатқанын да біледі. Сонымен бірге бүгін кітаптардың қымбат екенін түсінемін. Сондықтан заманауи кітапханалар мен кітап кеңістіктері, қазақ және орыс тілдеріндегі жақсы қорлар, сондай-ақ кітап оқу айналасында жанды орта қалыптастыратын іс-шаралар көбірек қажет. Көркем әдебиет оқығанда біз ондаған өзге адамның өмірін бастан кешіргендей боламыз. Басқа дәуірлерге, мәдениеттерге енеміз, тіпті шынайы өмірде ешқашан түсіне алмауымыз мүмкін адамның ой әлеміне кіреміз. Меніңше, бұл эмпатияны дамытады.

Болашақта қазіргі заманғы жазушылармен кездесулерді көбірек өткізгім келеді. «Мёд и немного полыни» кітабын оқығаннан кейін Мария Омармен болған кездесуіміз маған ерекше әсер етті. Автор алдыңда отырғанда, кейіпкерлер туралы сұрақтарды тікелей қоюға, кейін қолтаңбасы қойылған кітаппен үйге қайтуға болады - бұл мүлде бөлек сезім. Тағы бір романтикалық арманым бар: бір күні клуб қатысушыларымен бірге кітапқа байланысты саяхатқа шығу. Мысалы, Орхан Памуктың «Музей невинности» романын бірге оқып, Ыстанбұлға ұшып барып, сол жерде шынайы Кінәсіздік музейіне бару. Меніңше, алдымен кітаптағы оқиғаны бастан кешіріп, кейін сол кеңістікті өз көзіңмен көру керемет болар еді.

Жаттығудан кейінгі он бес минут аздық еткен үш құрбы

The Мост|Ақтау кітап клубының тарихы Марина фитнес-жаттықтырушы болып жұмыс істеп, Алтынгүл мен Саша оның жаттығуларына қатысып жүрген кезде басталды. Жаттығудан кейін әйелдер кітаптарды талқылау үшін қалып қоятын, алайда он бес минут оларға жеткіліксіз еді. Содан кейін олар бөлек кездесуге шешім қабылдады. The Мост клубының алғашқы кездесуі 2021 жылдың шілдесінде өтті. Рэй Брэдберидің «Вино из одуванчиков» кітабын талқылады. Бүгінде клубтың аккаунтына 600-ден астам адам жазылған, тұрақты чатта 34 қатысушы бар.

Алтынгүл Шуқанова: «Адамға дәл өз кітабын кездестіруге көмектесу керек»

Алтынгүл әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетін «халықаралық қатынастар» мамандығы бойынша тәмамдаған, PR және маркетинг саласында жұмыс істеген, ал қазір үй жағдайындағы тері күтімін таңдауға көмектеседі және блог жүргізеді.

- Кітап оқуды бастауыш сыныптан бастадым, мектеп кітапханасының оқырман билеті болды және кітаптарды өзім таңдайтынмын, - дейді Алтынгүл. - Кітап оқуға деген көзқарасымды шын мәнінде өзгерткен шығарма Толкиннің «Хоббиті» болды. Дәл сол кезде кітаптың жай ғана оқиға айтып қоймай, сені басқа әлемге алып кете алатынын түсіндім. The Мост клубында біз айына бір рет Bridge мейрамханасында кездесеміз, ал талқылайтын кітаптарды кезекпен таңдаймыз. Соңғы кітаптардың бірі Риэ Куданның «Симпати Тауэр Токио» шығармасы болды. Соңғы уақытта өзім Омар Хайдаров пен Нұрайна Сәтпаеваны оқып жүрмін. Қазіргі қазақстандық әдебиетті ашу маған қызық, осындай кітаптарды клуб кездесулеріне жиі әкелгім келеді. Мен үшін кітап оқу - өз өмірлік тәжірибеңнің шегінен шығудың, басқа адамның қалай ойлайтынын түсінудің және үйреншікті нәрселерге өзгенің көзімен қараудың тәсілі.

Адамды кітап оқуды жақсы көруге мәжбүрлеуге болады деп ойламаймын. Жеке үлгі әлдеқайда жақсы әсер етеді: бала кітап оқитын ата-анасын көреді, адам кітап талқылайтын достарының ортасына түседі, біреудің алдынан жақсы экранизация немесе ролик шығып, түпнұсқаны оқығысы келеді. Сондықтан мен үшін кітаптардың айналасында жанды әрі қызықты орта қалыптастырып, адамға дәл өзінің кітабын кездестіруге көмектесу маңызды. Біз The Мост клубын бір үстел басына жүз адам жиналатын клубқа айналдырғымыз келмейді, біз үшін шағын формат маңызды. Ақтауда басқа кітап қауымдастықтарының пайда болғанына да қуаныштымыз. Клубтар неғұрлым көп болса, адамдардың пікірлес жандар мен өздеріне ұнайтын кітаптарды табу мүмкіндігі соғұрлым артады. Клубты авторлармен кездесулер, буккроссинг және әдебиетке байланысты басқа жобалар арқылы дамытқымыз келеді.

Марина Куканова: «Құрбым біздің клубтың арқасында кітап оқи бастады»

Маринаның алғашқы мамандығы - жапон тілі филологы. Қазір Марина фитнес-жаттықтырушы болып жұмыс істейді және топтық бағдарламалар жүргізеді. Кітап оқуды шамамен бес жасында үйренген.

- Мен шынымен де бір деммен оқып шыққан алғашқы кітаптарымның бірі Артур Конан Дойлдың Шерлок Холмс туралы хикаялары еді, - дейді Марина. - Доктор Ватсонның оқиғаны баяндап отырған шынайы автор емес, әдеби кейіпкер екенін түсінген кездегі бала күнгі таңданысым әлі есімде.

Маған жай ғана құрбыларыммен кітаптарды талқылап, мұны тұрақты түрде жасағым келді, оған арнайы уақыт бөлгім келді. Қазір әр кездесуге шамамен он адам қатысады. Әркім өз ойын толық айтуға уақыт алуы үшін одан артық адам жинамауға тырысамыз. Кездесулерді кезекпен жүргізіп, оқуға кітаптар ұсынамыз. Менің жақын құрбым бар, ол біздің клубтың арқасында тұрақты түрде кітап оқи бастады.

Александра Коротнева: «Гимназияда біз "Хоббит" пен "Нарния шежіресін" оқыдық»

Саша - ағылшын тілі мұғалімі, негізінен мектеп оқушыларына онлайн сабақ береді. Сонымен қатар қазіргі заман философиясы бойынша магистратураны аяқтаған және философиядан сабақ бере алады. Кітап оқуды бес жасында бастаған, ал оны шын мәнінде баурап алған алғашқы шығармалардың бірі Джеймс Крюстің «Тим Талер, немесе Сатылған күлкі» кітабы болды. Саша үшін кітап оқу әрдайым жұмыстан тыс негізгі қызығушылықтарының бірі болған.

- Балалар мен жасөспірімдерге арналған кітап клубыма кейде балалар келіп, бірден: «Мені ата-анам мәжбүрлеп әкелді. Мен мүлде кітап оқығанды ұнатпаймын», - деп ашық айтады, - дейді Саша. - Бірақ олардың бір бөлігі қалып қояды, келесі кітапты оқиды, сосын тағы біреуін оқиды, пікір таластырып, талқылауға араласа бастайды. Мысалы, Дина есімді қатысушымыз болды, ол бұрын негізінен нон-фикшнді ұнататын, ал бірте-бірте көркем әдебиетті де белсенді оқып, бізбен бірге талқылай бастады. Меніңше, кітаптарда танымалдықтың төмендеу және қайта көтерілу кезеңдері болады. Қазір қызығушылықтың жаңа толқынына BookTok әсер етіп жатыр, онда кітап қайтадан заманауи мәдениеттің көрінетін бөлігіне айналды.

Жақында мектеп, мұғалімдер және буллинг туралы шығарма оқыдым да, өзімнен: «Мен жақсы педагогпын ба, балаға байқамай зиян келтіретін нәрсе істеп жүрген жоқпын ба?» - деп сұрай бастадым. Кітап - әлем туралы ғана емес, өзің туралы да бір нәрсе білу мүмкіндігі. Кейде кітап оқуды PlayStation-мен салыстырамын: ол да сені басқа шындыққа толықтай тартып әкете алады, бірақ кітаппен өткізген күннен кейін уақытым босқа кеткендей сезім болмайды. Жалпы, мен өте жалқау адаммын, бірақ күні бойы диванда кітап оқып жатсам да, пайдалы іспен айналысып жатқандай сезінемін.

Адамда кітап оқу әдеті қалыптасуы үшін кітаптар қолжетімді болуы, мектептегі әдебиеттер тізімі жақсы болуы және мұғалімге бағдарлама шеңберінен шығуға мүмкіндік берілуі маңызды. Менің гимназиямда біз «Хоббит» пен «Нарния шежіресін» оқыдық. Мұндай кітаптар баланың оқуға деген көзқарасын шынымен өзгерте алады.

Нұрболат Шапек: «Мен үшін "кітап оқитын ұлт" - ойлайтын адамдар қоғамы»

Нұрболат инженер-конструктор. Ол Ақтаудағы Yessenov University-де машина жасау саласы бойынша бакалавриат пен магистратураны аяқтаған. Бос уақытында графикалық дизайнмен айналысады. Кітапты толыққанды оқуды сегізінші-тоғызыншы сыныпта бастаған. Қазақ авторларының ішінен Оралхан Бөкей мен Төлен Әбдікті ерекше атайды. Әлем әдебиетінен Нұрболатқа Франц Кафканың жазу мәнері мен көтеретін тақырыптары жақын.

- Біздің «Шам | Дамушы орта» клубымыздың тарихы шамамен 2020-2021 жылдары басталды. Сол кезде Маңғыстау облысындағы сауаттылық деңгейінің төмендігі туралы көп айтылатын, біз үшін «Неліктен бұлай болып жатыр және біз бұған қандай да бір жолмен әсер ете аламыз ба?» деген маңызды сұрақ туындады. Тағы бір серпін Данияр Жігітбектің қызметі болды, ол сол уақытта Қазақстан бойынша кітап клубтарын ашу идеясын алға тартты. Әлеуметтік желілер арқылы адамдар жинала бастады, Маңғыстауда Telegram-чаты құрылды, ал 2021 жылдың көктемінде алғашқы кездесу өтті. Бір жылға жуық уақыт кітаптарды шағын құраммен оқып, талқыладық, кейін аудитория өсе бастады. Қазір бізде 200-ден астам тұрақты қатысушы бар, Instagram-да 2200-ден астам жазылушымыз бар.

Кейін тек кітап оқумен шектелгіміз келмейтінін түсіндік. Сондықтан театрға бару және спектакльдерді талқылау, спорттық шаралар, квиздер мен поэзия кештерін қостық. Қазір ұйымдастырушылар тобында шамамен он адам бар. Ұйымдастырушыларымыздың арасында жазушы да бар. Ол Мағжан Жұмабайдың мұрасымен жұмыс істеп, төте жазуда - қазақтың араб графикасына негізделген жазуында - сақталған шығарманы баспаға дайындап жатыр. Мәтін алғаш рет қазіргі қазақ графикасына көшіріліп, бүгінгі оқырманға қолжетімді болмақ.

Алғашында бізге тек спорттық шараларға келіп, кітаптың оған қызық емес екенін айтатын бір қатысушы есімде. Біз оған шағын кітап оқып көруді ұсындық. Ол оқыды, кейін тағы келді, сосын тағы да келді. Ақырында кітап кездесулерінің тұрақты қатысушысына айналып, уақыт өте келе айына бірнеше кітап оқитын болды.

Меніңше, ақпарат үнемі ауысып отырған кезде адам тез шаршайды, ал кітап оқу тоқтауға, ойлануға мәжбүрлейді, шыдамдылық пен тереңдікке үйретеді, ойлау мен қиялды дамытады. Сондықтан «Шам» клубының басты миссиясы - Маңғыстауда зиялы әрі ойлайтын жастардың, «көзі ашық, көкірегі ояу» адамдардың ортасын қалыптастыру.

Александра Столярова: «Барлық адамды міндетті түрде оқырманға айналдырудың қажеті жоқ»

Александра америкалық компанияда редактор болып жұмыс істейді, онда грин-карта алуға арналған кейстерді дайындайды. Бұрын digital-агенттікте копирайтер болған. Оның кітаппен байланысты тарихы да қалыпты жолмен өрбіген жоқ. Әдебиет бала кезінен ұнағанын айтады. Александра кітап дүкендеріне кіріп, сөрелердің арасында ұзақ жүруді жақсы көретін.

- Біздің отбасымызда үнемі кітап оқитын ересектер болған жоқ, ал он жеті жасқа дейін өзім де өте аз оқыдым, - дейді Александра. - Бір кітапты бір жыл, тіпті екі жыл оқи беретін кезім болды, табандылық жетіспейтін. 2020 жылы, пандемия кезінде бәрі өзгерді. Бір күні оянып, қатты бірдеңе оқығым келді. Үйдегі қолыма бірінші түскен кітапты алдым, сөйтіп бірте-бірте оқу өмірімнің тұрақты бөлігіне айналды. Сол жылы оқыған екінші кітабым Маркус Зусактың «Кітап ұрысы» болды. Оған дейін соғыс туралы әдебиет маған қызықсыз және мүлде мен үшін емес сияқты көрінетін. Бірақ бұл кітап ішкі тосқауылымды бұзды: кейіпкерлерге қатты жаным ашып, жыладым және алғаш рет оқиғаны осыншалықты эмоционалды түрде бастан кешірдім. Кейін маған одан да қатты ұнаған көптеген кітап болды, бірақ дәл «Кітап ұрысы» менің шынайы оқырмандық жолымның басталуымен байланысты маңызды кітап болып қалды.

Мен бұрыннан блогер болғым келетін. Алдымен Instagram-да көлемді рецензиялар жаздым, 2024 жылы TikTok пайда болды, кейін YouTube-та «Книжная Одиссея» арнасы және Telegram қосылды. Дәл Telegram мен үшін кәдімгі кітап клубының баламасына айналды. Жазылушылармен бірге кітап таңдап, оны бір немесе екі аптада оқып шығуға келісеміз, мен көлемін күніне шамамен 50-60 бетке бөліп беремін, кейін оқығанымызды талқылаймыз. Әдетте үш-төрт адам белсенді қатысады. Соңғы бірге оқыған кітабымыз Дэвид Митчеллдің «Black Swan Green» романы болды. Кейде қатысушылардың аздығы көңілімді түсіреді, бірақ сонымен бірге дәл осындай формат маған сәйкес келеді.

Менің сүйікті кітаптарымның бірі - Харуки Муракамидің «Норвег орманы». Дәл осы кітаптан кейін жапон әдебиетіне, оның меланхолиясына, атмосферасына және күнделікті өмірге деген назар аудару тәсіліне ғашық болдым. Экраннан көргім келетін кітаптардың ішінен Ханья Янагихараның «Кішкентай өмірін» таңдар едім - шынайы, ауыр артхаустық фильм түрінде. Мен үшін сәтті экранизациялардың бірі - «Дюна», сәтсіздерінің бірі - «Ведьмак», ал «Ұлы Гэтсби» - фильм кітаптан да көбірек ұнаған сирек жағдайлардың бірі.

Барлық адамды міндетті түрде оқырманға айналдыру керек деп ойламаймын. Әркімнің қызығушылығы, әсер мен білім алудың өз тәсілдері болуы мүмкін. «Барлық білімді адам кітап оқуы керек» деген қысым керісінше қарсылық тудырады. Меніңше, кітап оқуды міндеттеудің орнына оны тартымды ететін орта қалыптастыру керек: кітап жәрмеңкелерін, кездесулер мен іс-шараларды көбірек өткізу, адамдар барғысы келетін заманауи кітапханаларды дамыту қажет.

Эльмира Құрманбаева: «"Қайдасыз? Жалғасы қашан?" деп жазғандары қандай жақсы»

Экспоненциалды коуч Эльмира Құрманбаеваның кітапқа қатысты алғашқы естеліктерінің бірі ауруханамен байланысты. Ол шамамен бес жаста. Аппендицитке жасалған операциядан кейін есін жиып, жанынан әкесі әкелген кітаптар мен раушан гүлдерін көреді. Эльмира кітап оқуды ерте бастап, көп оқыған.

- 1970-жылдардың ортасында макулатура жинап, оны шанаға тиеп, қабылдау пунктіне апаратынмын, арнайы талондар алып, содан кейін сол талондармен тапшы кітаптарды сатып алу үшін кітап дүкеніне баратынмын, - дейді Эльмира. - Мектепте баскетболмен айналысып, Қазақстан бойынша жарыстарға барған кезімде чемоданым үнемі кітапқа толы болатын. Қайда барсам да - әуежайда болсын, басқа қалада болсын - міндетті түрде кітап дүкенін іздейтінмін. Кейін кітапты бүкіл отбасымызбен жинай бастадық. 2000-жылдардың басында кітап сататын бір танысым пайда болды, оның кеңестеріне соншалық сенетінмін, ұсынған жаңа кітаптарының барлығын дерлік сатып алатынмын. Сол кезде «Гарри Поттер» де пайда болды. Кітапты балаларға сатып алып жүргендей едім, бірақ жаңа бөлімді өзім оқып шықпайынша үйге әкелмейтінмін. 2007 жылы Алматыдан Астанаға көшкен кезде басқа заттарымызбен бірге шамамен 600 килограмм кітап алып келдік.

Алматыда оқыған кітаптарымды талқылайтын адамдар ортасы бар еді, ал Астанаға көшкеннен кейін сол орта жетіспей бастады. Өзімнің кітап қауымдастығымды құру туралы ой пайда болып, 2024 жылы ақыры офлайн-клуб аштым. Алғашқы кездесуге 25 адам келді. Қазір кездесулеріміз онлайн форматқа ауысты, Telegram-клубқа 116 адам қатысады. Мен үнемі түрлі форматтарды байқап көремін: көркем әдебиет пен нон-фикшн қатар жүреді, «Ұйықтар алдындағы ертегілер», «Жексенбілік кітап», жаңа жылдық кітап адвенттері бар. Тіпті кітаптарды өзім дауыстап оқып, аудиохабарламалар жазамын. Ең жағымдысы - адамдардың: «Қайдасыз? Жалғасы қашан?» деп жазуы. Жақында ұлым да: «Сен қандай қызық ойлайсың. Сені оқығанда сенімен сөйлесіп отырғандай боламын», - деді.

Менің сүйікті кітаптарым жасыммен бірге өзгеріп отырды. Алдымен қазақ, орыс, скандинав ертегілері болды, кейін Тургенев, содан соң «Гарри Поттер» келді. Оған әлі күнге дейін қайта оралып, әр жолы жаңа нәрсе табамын. Соңғы үлкен жаңалықтарымның бірі - Кларисса Пинкола Эстестің «Бегущая с волками» кітабы. Алғашында кітапты өте қиын оқыдым, кейін мүлде қоя алмай қалдым. Әсіресе ертегідегі әр кейіпкерге өзіңнің бір бөлшегің ретінде қарау идеясы мені қатты қызықтырды.

Бір кезде кітап оқу өзім де жазғым келетінін түсінуге әкелді. Оқудан өттім, синопсистер мен тараулармен жұмыс істедім, редакторлармен сөйлестім. Осылайша «28 петель» клубы туралы алғашқы кітабым пайда болды. Қазір «Қарапайым заттар туралы қарапайым емес хикаялар» деген жұмыс атауы бар шағын нон-фикшн әңгімелер жинағының идеясы бар.

Бір кезеңде кітап оқуды өзіммен жарысқа айналдырып жібердім. Бір күні бір жылда небәрі алты кітап оқығанымды көріп, егер осы қарқынмен жалғастырып, тоқсан жасқа дейін өмір сүрсем, қанша кітап оқып үлгеретінімді есептедім де, шошып кеттім. Сонда жылына 52 кітап, аптасына бір кітап оқуды мақсат еттім. Бұл үш жылға созылды. Ең көп дегенде 36 кітапқа жеттім. Кейін махаббатымды қайтадан міндетке айналдырып жатқанымды түсіндім. Қазір кітапты көңіл күйіме қарай таңдаймын: біреуін асықпай, қарындашпен оқығым келеді, ал екіншісін үш беттен кейін жауып қоюым мүмкін.

Мадина Сәдуақасова: «Менің кітап клубым бар. Қайтып келген соң шай құямын»

Мадинаның мамандығы әдебиет саласынан алыс. Ол ауыл шаруашылығы ғылымдарының магистрі, аграрлық салада және зертханада жұмыс істейді, тұқым сапасы мен өсімдік ауруларына қатысты мәселелермен айналысады. Жұмыс пен кітап клубынан бөлек сурет салады, көркемөнер шеберлік сабақтарына қатысады, шахмат ойнайды және спортпен айналысады.

- Кітап оқуды шамамен бес-алты жасымда бастадым, - дейді Мадина. - Анам маған белгілі бір көлемдегі беттерді оқуға тапсырма беретін, кейін жұмыстан келген соң оқығанымды айтып беруімді сұрайтын. Шын мәнінде жақсы көрген алғашқы кітаптарымның қатарында Том Сойер мен Гекльберри Финннің шытырман оқиғалары болды. Маған әсіресе Гекльберри Финн ұнайтын, өйткені мен де ересектерден тәуелсіз өмір сүріп, балық аулап, өз ісіммен айналысқым келетін. Ал Том Сойер бір күні мен үшін нағыз практикалық нұсқаулыққа айналды. Маған бақшаны арамшөптен тазалау немесе қақпаны жуу тапсырылса, қоршауды бояу туралы белгілі эпизодты есіме түсіріп, құрбыларыма менің жұмысымды орындауға көмектескендері үшін компьютерде ойнауға рұқсат беретінмін.

«Ленивые читатели» клубының алғашқы кездесуі 2020 жылғы 14 маусымда өтті, біз Болат Жандарбековтің «Томирис» кітабын талқыладық. Екі аптадан кейін екінші топ, одан соң үшінші, төртінші топ пайда болды, мұның бәрі пандемия кезінде болды. Қазір біздің жүйе Қазақстанның сегіз қаласында - Астана, Алматы, Қарағанды, Тараз, Шымкент, Павлодар, Ақтау және Қостанайда жұмыс істейді, сондай-ақ Антальяда да топ бар. Белсенді қатысушылар саны шамамен 170-180 адам, ал клуб құрылғаннан бері шамамен 2500 адам өткен.

Клубымыздың басты ерекшелігі - жүйе. Бір жылда қатысушы 24 кітап оқиды. Біз романдарды, детективтерді, фантастика мен фэнтезиді, утопиялар мен антиутопияларды алмастырып оқимыз, міндетті түрде отандық әдебиетке орын береміз және еркін жанр қалдырамыз, мысалы, нон-фикшн, психология немесе хоррор. Екі апта сайын кездесеміз, әдетте бір үстел басына он бес адамға дейін жиналады. Әркім өз ойын айтып, төрт негізгі сұраққа жауап бере алады: не ұнады, не ұнамады, не түсініксіз болып қалды және оқығанынан өзі үшін қандай практикалық пайда көрді. Талқылаудан кейін үздік талдауды таңдаймыз, оның авторына кітап сыйлаймыз. Клуб ақылы. Бағасы қалаға байланысты өзгереді, бұл қаражат кураторлардың еңбегін төлеуге және жүйенің жұмысын қамтамасыз етуге де жұмсалады.

Бұрын кітапты өте сирек оқыған адамның бірте-бірте оны өмірінің бір бөлігіне айналдырғанын көру маған ерекше ұнайды. Алғашында бір кітапты әрең аяқтаған, ал бір жылдан кейін айына бірнеше кітап оқи бастаған қатысушылар болды. Тіпті үйлену тойының ертеңіне кітап клубының кездесуіне келген қыздар да болды. Бірде күйеу жігіттің туыстары келіннің шай құюын күтіп отырғанда, ол: «Менің кітап клубым бар. Кездесуден қайтып келген соң шай құямын», - деген.

Меніңше, кітап оқуды сәнге айналдыру керек. Бұл әркімді жүз кітап оқуға мәжбүрлеу деген сөз емес, «мен кітап оқимын» деген сөздің өзі заманауи әрі табиғи естілсе деймін, оны «ботаник» бейнесімен байланыстырмаса екен. Ол үшін әдебиет туралы БАҚ-та көбірек айту, кітап блогерлері мен қауымдастықтарын қолдау керек. 2020 жылы өзіме осындай орта жетіспейтін, ал қазір, менің байқауымша, Астанада түрлі кітап клубтары көп. Кейбір жобалардың біздің механизмдерімізді қолданатынын көремін, бірақ бұған сабырмен қараймын. Бұлақтан бір шелек су алсаң, бұлақ одан сарқылып қалмайды.

Келесі мақсат - клубты Қазақстанның жиырмадан астам қаласында ашу, сондай-ақ жасөспірімдер мен балаларға арналған жеке топтар құру. Мен орыс, қазақ және кейде ағылшын тілінде оқимын, түпнұсқа мен аудармаларды салыстырамын және «Дюна» сияқты күрделі фантастикада айырмашылықты ерекше сеземін. Менің ең сүйікті кітаптарымның бірі - Болат Жандарбековтің «Томирисі». Бұл жай ғана көркем роман емес, дала тарихына жақындап, ата-бабаларымыздың әлемін түсінуге мүмкіндік беретін шығарма. Дәл осы кітаптың әдеби түпнұсқаға барынша жақын экранизациясын бір күні көргім келеді.

«Кітап оқитын ұлтқа» Кристофер Трикетттің көзқарасы

Кристофер Трикетт Алматыда он сегіз жылға жуық уақыттан бері тұрады. Ол жеті тілде сөйлейді, шамамен 25 жыл ағылшын тілінен сабақ беріп, репетитор болып жұмыс істеген. Қазір оқытудан шаршағанын айтып, SaqTimes.kz ағылшынтілді редакциясымен ынтымақтаса отырып журналистикамен, сондай-ақ әдебиетпен көбірек айналысады. Кристофер балаларға арналған кітаптар жазатынын таныстарына айта бастағанда: «Қазақстанда ешкім кітап оқымайды. Әсіресе балалар», - деген сөзді бірнеше рет естіген.

- Мен Қазақстанда ешкім кітап оқымайды деген пікірмен келіспеймін, - дейді Крис. - Осында тұрған жылдарымда кітап оқитын адамдарды өте көп кездестірдім. Әрине, әлеуметтік желілер бұрын адамдар кітапқа бөлетін уақыттың бір бөлігін алды, бірақ адамдар кітап оқуды да, кітап сатып алуды да тоқтатқан жоқ. Бала күнімде өзім күн сайын дерлік кітап оқитынмын. Қазір де үнемі оқимын, бірақ көбіне Kindle арқылы. Қағаз кітаптарды көбірек жақсы көремін, алайда Алматыда жақсы ағылшынтілді басылымдарды табу әрдайым оңай емес. Ал жазу маған кітап оқудан да көбірек ұнайтын шығар.

Кітап жазуға шешім қабылдаған кезімде, алдымен басып шығаруға менің қалтам көтермейтін үлкен шығын қажет екенін көрдім. Кейін басқа жол тауып, Kitap.kz-пен ынтымақтаса бастадым. Осылайша қазақстандық балаларға арналған ағылшын тіліндегі қысқа әңгімелерден тұратын The Adventures of Aibat кітаптар сериясы пайда болды. Басты кейіпкер - Англиядан келген бала, бірақ оның есімі Айбат. Неліктен ағылшын баласының қазақша аты бар екенін әдейі айтпаймын - оны білу үшін кітапты оқу керек. Бұл оқиғалардың тек көркем әдебиет болып қана қоймай, ағылшын тілін үйренуде қолдануға болатын материал болғанын қалаймын. Қазақстан өңірлеріндегі мектеп мұғалімдері бұл серия туралы біліп, осы кітаптарды сабақтарында өздері қолданып көрсе екен деймін. Осы әңгімеге дейін Қазақстандағы кітап клубтары туралы көп нәрсе білмейтінмін, бірақ бұл идеяның өзі маған қатты ұнады.

Анықтама үшін: MEGOGO-ның 2026 жылдың жазына арналған деректері бойынша, қазақстандық пайдаланушылар арасында ең көп тыңдалған аудиошығарма Джордж Клейсонның «Вавилондағы ең бай адам» кітабы болды, одан кейін Эмили Бронтенің «Дауылды асу» және Александр Дюманың «Граф Монте-Кристо» романдары орналасты. Аудиобөлім аудиториясының 27,5%-ы классикалық әдебиетті, 15,7%-ы мотивация мен өзін-өзі дамыту тақырыптарын, 12,6%-ы бизнес пен қаржыны таңдаған. Қазақстандықтардың кітапты қашан тыңдайтыны да қызық: ең жоғары белсенділік дүйсенбіге келеді, бәлкім, классика мен нон-фикшн енді жұмысқа барар жол мен таңғы кептелістерге серік болып жүрген шығар.