Парфюмер Гүлжан Түзелбаева Shanger.kz хош иісін жасады

Қазақстандық парфюмерия әзірге жас сала, дегенмен оның өз кәсіби авторлары қалыптасып келеді. Солардың бірі француздық Grasse Institute of Perfumery түлегі Гүлжан Түзелбаева. Бұл оқу орны туралы біз «Жұпар: Ұлы дала хош иістері мен парфюмериясының тарихы» материалында айтқан едік. Өз зертханасында Гүлжан француздық шикізатты түрлі ингредиенттермен үйлестіреді, жеке тапсырыспен хош иістер жасайды және Қазақстанның образдарын иіс тіліне аударуға тырысады. Shanger.kz үшін Гүлжан жаңа тәжірибеге келісіп, тұлғасы бізді фотожурналистика сайтын құруға шабыттандырған Шәңгерей Бөкейдің құрметіне хош иіс жасауға кірісті.

Гүлжанның хош иісті жасауына кіріспес бұрын, оның кім екенін және парфюмерияға қалай келгенін айтып өтейік. Гүлжан алғашқы білімін қаржы саласында алды, кейін «Болашақ» бағдарламасы бойынша АҚШ-та актерлік шеберлікті оқыды. Кейін актриса болды әрі сабақ берді. Пандемия кезінде өзінің көптен бергі арманына байыппен кірісіп, парфюмерия жасауды үйренуге шешім қабылдады.

Дәрежан Өмірбаевтың өзі қатысқан «Ақын» фильмі таныстырылған Берлин кинофестиваліне барғаннан кейін Гүлжан Францияға аттанды. Ол Grasse Institute of Perfumery оқытушыларымен байланысып, оқуға түсті. Парфюмерияның әлемдік орталықтарының бірі саналатын Грасста Гүлжан өзінің алғашқы композицияларын жасай бастады. Оның дипломдық жұмысы Алматы апортының хош иісіне арналды. Алайда Гүлжанның өзі иістермен байланысы Францияға барудан әлдеқайда бұрын басталғанын айтады.

- Анам бала кезімнен иістерге өте сезімтал екенімді байқайтын. Тіпті: «Егер Гүлжан мұны жаңа емес десе, демек, жаңа емес», - деп айтатын. Кейін туыстарыма, әсіресе әкеме парфюм таңдай бастадым.

Парфюмерияға байланысты ең жарқын естеліктерімнің бірі құрбым Әлия Сапаровамен байланысты. Мені парфюмериямен алғаш таныстырған сол еді. 1996 жылы біз лагерьде бірге болдық, оның қарбыз бен қияр секілді өте балғын иісі бар хош иісі болатын. Сол сезім әлі есімде: хош иісті сеуіп алып, адамдардың жанынан өткенде бәрі: «Бұл не?» - деп сұрайтын, ал мен: «Мен де осылай иістенгім келеді», - деп ойлайтынмын. Ол кезде Қазақстанда сапалы шетелдік парфюмерия әлі сирек болатын, сондықтан бұл иіс мен үшін нағыз жаңалық болды.

Үш онжылдық өткен соң рөлдер ауысқандай: енді Әлия Гүлжан жасаған парфюмерияны байқап көру үшін өзі келеді.

- Алғашқы әтірімді 1996 жылы өзім таңдадым, ол кезде шамамен 12 жаста едім, - дейді Әлия. - Ата-анаммен бірге саяхаттап жүргенде duty free дүкенінен бір хош иіс ұнады. 2001 жылы Dolce & Gabbana Light Blue пайда болды, кейін Dior Forever and Ever қолдандым. Жалпы, әтірге өте берікпін: өзіме ұнайтын хош иісті тапсам, оны жылдар бойы қолдана аламын.

- Гүлжан екеуміз 31 жылдан бері доспыз. Сол күні ең алдымен құрбымды қолдау үшін келдім және өзіме әрі қызыма бар болғаны екі құты алмақ едім. Бірақ соңында алты хош иіс таңдадым. Мен үшін бұл шынымен көрсеткіш, өйткені көп жылдан бері қымбат парфюмерия қолданамын және жақсы иістерге әбден үйреніп кеткенмін деуге болады. Мені әсіресе Гүлжанның әтірлері қаншалықты кәсіби жасалғаны таңғалдырды. Олар әйгілі брендтерден мүлде кем түспейді, ал кей тұста, мүмкін, тіпті жақсырақ.

- Маған ең қатты әсер еткені - әр хош иістің өз тарихының болуы. Олардың ішінде мәдени код, тамырмен байланыс, Гүлжанның жұмысына қаншалықты жан мен махаббат салатыны сезіледі. Әсіресе «Ай», «Баянауыл» және «Көктем» ұнады. «Ай» мені тіпті тән деңгейінде оятқандай болды. Ал «Көктем» даланы еске түсірді: тасжолмен келе жатып, көліктен түскенде жусан мен көкнәрдің иісін сезгендей боласың. Сонымен бірге хош иістер тым тәтті емес, ауыр шлейфпен қыспайды, өте нәзік ашылады.

- «Алматы апортының» нұсқаларының бірін жасағанда, ойымда Әлияның сүйікті хош иісі Dolce & Gabbana Light Blue болды, - дейді Гүлжан. - Лимондар туралы, сол балғындықтың қалай құрылғаны туралы ойладым. Оқу кезінде біз бұл хош иістің неге соншалықты танымал болғанын талдадық. Францияда маған тіпті алма секілді түсінікті көрінетін иісті қабылдаудың өзі қаншалықты әртүрлі болатыны ерекше байқалды. Мен алманы өте аз қостым: мұнда ол бірден айқайлап шықпайды, біртіндеп сезіледі. «Алматы апортымен» жұмыс істегенде алманың өзін қалай елестететінімізді салыстыру қызық болды. Француздарға біздің алмаларымыз үлкен, қызыл, қышқылтым болатынын, ал олардағы алманың мүлде басқа, тәттірек екенін түсіндірдім.

Жұмыс барысында оқытушы «Алматы апорты» композициясы неден басталғанын сұрады. Маған алдымен гүлді ноталар ашылып, содан кейін ғана алма пайда болғаны маңызды еді. Оған бұл тәсіл ұнады, өйткені әдетте алма дайын, бірден түсінікті образ ретінде қабылданады, ал мен оған біртіндеп алып келгім келді.

Гүлжанның екінші құрбысы Эльмира Қабдол анасының туған күніне сыйлық таңдау үшін келді.

- Анам парфюмді өте жақсы көреді, оның сүйікті хош иістері - француздық. Бірақ оның өзіміздің де хош иісіміз болғанын қаладым, сондықтан «Махаббатты» таңдадым, - дейді Эльмира. - Бұл махаббат туралы хош иіс. Ол кермек, сезімтал әрі, меніңше, өте ересек. Мен үшін бұл сатып алу әрі анама сыйлық, әрі отандық өнімді қолдаудың бір жолы. Қазір жалпы қазақстандық, өзіміздің өнімдерді қолдауға тырысамын. Бізде неге екені белгісіз, батыстық немесе шетелдік нәрсенің бәрі міндетті түрде біздікінен жақсы деген түсінік бар. Бірақ бұл дұрыс емес.

- Гүлжанның хош иістерімен байланысты жеке бір оқиғам да бар. Бір жазда екеуміз қала сыртына шықтық. Ол бір білегіме «Амирді», екіншісіне «Адайды» жақты. Мен қолымды бетімнің жанына қойып ұйықтағанды жақсы көремін, сол түні түсіме ер адамдар кірді. Таңертең Гүлжанға: «Сенің әтірлерің маған соншалықты қатты әсер етті, түсіме Амир мен Адай кірді», - дедім. Амир сезімтал, ал Адай ер мінезді болды. Нағыз жарнамалық ролик түсіруге болатын парфюмериялық оқиға шықты.

- Адамның өзіне тән хош иісін табуы маңызды, ол сенің белгілі бір қасиеттеріңді, мінезіңді көрсетуі керек, - дейді Гүлжан. - Сонымен қатар кез келген парфюмде оның авторының өзі де сөзсіз болады. Парфюмердің оған қандай энергия салатыны маңызды, әр шебердің өз қолтаңбасы бар. Мен бар сияқты да, жоқ сияқты да сезілетін, көзге түспей пайда болатын, «too much» деген әсер қалдырмайтын хош иістерді жақсы көремін.

Араб парфюмериясын да түсінемін. Оның мінезі бөлек, айқынырақ. Сонымен бірге араб әлемі француз парфюмериясына қызығады, ал француз әлемі - араб парфюмериясына. Біз үнемі бір-біріміздің мәдениетімізден бір нәрсе қабылдап отырамыз.

 Хош иіс жағылған адамның өзі де маңызды. Бір парфюмді үш қызға жағып көрсеңіз, үшеуінде үш түрлі естіледі. Маған хош иістің адамның өзінің иісімен қалай қосылатыны қызық. Тіпті «Парфюмер» кітабы мен фильмін де сәл басқаша қабылдаймын: әдетте бәрі бұл оқиғаның қаншалықты қорқынышты екенін айтады, ал мен парфюмер ретінде оның ішінде иістің адам денесінде әртүрлі ашылатыны туралы ойды көремін. Бір хош иісті өзіңізге және, мысалы, балаңызға жағып көріңіз. Ол сәл тәттірек, балғынырақ, жылырақ болып шығуы мүмкін. Өйткені адамның өзі хош иістің бір бөлігіне айналады.

Кофе мұрынды «қайта жүктейді» және оны хош иістердің арасында иіскеу керек деген кең тараған миф бар. Бірақ мен оқыған жерде аса сезімтал парфюмерлер отырған бөлмеге тіпті дайын кофені алып кіруге тыйым салынатын. Су әлдеқайда бейтарап, дегенмен оның да өз иісі болуы мүмкін.

Раушанмен жұмыс істеуді Францияда Милен есімді шеберден қосымша үйрендім. Одан: «Бұл қанша тұрады?» - деп сұрадым. Ол: «Сен үшін тегін болады. Сен парфюмерияны жақсы көресің, өз ісің үшін алаңдайсың. Менің ұстазым мені тегін оқытты. Неге мен сені ақылы оқытуым керек?» - деп жауап берді. Сол сәтте жылап жібере жаздадым. Мен үшін бұл өте жүрекке жылы сәт болды.

- Зертхананың ішінде романтика тез арада дәлдікке орын береді. Бір реттік пипеткаларды екінші рет қолдануға болмайды, таразы өте аз өзгерістерді де тіркеуі керек, ал әр түзетуді жазып отыру қажет. Бір парфюмер маған бірде: «Сен бәрін керемет жасайсың, бірақ егер абсолютті түрде бәрін жазып жүрсең, бағаң болмайды», - деді. Сол сөз есімде қалды.

Жұмысты бастаған кезде кәсіби шикізаттың көп бөлігін Франциядан әкелетінмін. Сапалы ингредиенттерді алып, оларды қазақстандық әзірлемелерімізбен біріктіріп, парфюмді өзім қалағандай жасайтынмын. Маған мұндай тәсілді өндіріс көлемі артқанда сақтау қиын болатынын ескертетін. Бірақ әзірге ондай көлемім жоқ, сондықтан бұл туралы уайымдамаймын. Кейде айына жүз парфюм, кейде отыз парфюм жасаймын. Сондықтан мүмкіндік бар кезде шағын партиялармен жасап, өзіме ұнайтын нәрсені таңдап, оған жанымды саламын. Әрі қарай көре жатармыз.

- Ингредиенттердің бір бөлігін әлі де сатып аламын, ал бір бөлігін қазақстандық ғалымдармен бірге жасаймыз. Біздің әзірлемелер тоңазытқышымда сақталады. Раушанды өзіміз дистилляцияладық, жусанмен, ириспен, шырғанақпен, жалбызбен жұмыс істедік. Менде қазақстандық және марокколық жусан бар, маған өзіміздікі әлдеқайда жақын. Сіз құрамын білмей тұрып бірден: «Мұнда жусанның иісі бар», - дегенде қатты қуандым, өйткені онда шынымен біздің қазақстандық жусан бар еді. Марокколық жусан басқа, мен үшін оның иісі сәл дәріханалықтау.

Қазіргі парфюмерияда табиғи да, синтетикалық та ингредиенттер бар. Синтетикалық компоненттер де қажет: олар композицияға жылтырлық, көлем, ерекше дыбыс қоса алады. Бірақ табиғи ингредиенттердің маңызы - олар біздің ішіміздегі таныс бір сезімді оятады. Мен оларды біріктіремін, содан кейін ғана парфюм пайда болады. Қажетті иістің бәрін өсімдіктен жай ғана бөліп алу мүмкін емес, сондықтан кейбір аккордтарды әртүрлі молекулалардан жинап, қажетті образ пайда болатындай етіп біріктіремін.

Қымбат шикізатпен және жеке тапсырыстармен жұмыс істесем де, халықтық парфюмер болғым келеді. Менің хош иістерімді кез келген адам байқап көре алса, бағасы қолжетімді болса және кез келген қазақстандық: «Мен өзіміздің парфюмер Гүлжанның әтірін қолданамын», - деп айта алса деймін. Қазір негізгі желілердің біріндегі бір құты шамамен 35 мың теңге тұрады.

- Жұмысымның жеке бір бағыты - жеке композициялар. Дербес хош иіс жасағанда алдымен адамды зерттеймін: туған күнін, жұлдыз белгісін, қай жерден шыққанын сұраймын, тарихын білемін, кейін өзім қосымша оқып, мінезін, өмір салтын, ол үшін ненің маңызды екенін түсінуге тырысамын.

Бірде Астанадан бір әйел хабарласып, күйеуіне жеке хош иіс тапсырыс бергісі келетінін айтты. Мен бірден бұл арзан қызмет емес екенін ескерттім және олардың қалай танысқаны, оның қандай адам екені, ол үшін ненің маңызды екені туралы барлық ақпаратты жіберуді сұрадым. Әдетте бірнеше сынақ нұсқасын жасап, содан кейін формуланы түзетемін, бірақ бұл жолы уақыт болмады. Ол келгенде хош иісті тыңдап көріп: «Оннан он», - деді. Осылайша унисекс «Адай» парфюмі пайда болды.

Тағы бір жеке хош иісті блогер Асхаб Тамаевқа жасадым. Оның қалай жаттыққанын, қалай танымал болғысы келгенін, мақсаттарына қалай жеткенін оқыдым. Парфюмге оның өзінің, мінезі мен жүріп өткен жолының бір бөлігін енгізу мен үшін маңызды болды. Мен үшін жеке хош иіс дәл осылай жасалады.

Жеке хош иіс жасау құны 450 мың теңгеден басталады. Бұл қымбат емес: Америкада жеке парфюм 15 мың доллардан басталады. Бірақ біздің нарықтарымыз әртүрлі.

- Дәл «Адайды» Францияға өзіммен бірге алып баруды шештім, Париждегі белгілі нишалық парфюмериялық бутиктердің біріне кіруге тырысқан кезде. Менде бір ғана мүмкіндік болды. Кірдім, ал маған: «Жоқ, жоқ, менің уақытым жоқ», - деді. Бірақ кетпей: «Сізге ештеңе істеудің қажеті жоқ. Мен сізге бір ғана парфюм иіскетемін. Ұнамаса, бірден кетемін», - дедім. Ақыры ол келісті, «Адайды» иіскеп көріп: «Маған ұнайды», - деді. Содан кейін екінші хош иіс - «Көктемді» шығардым. Ол тағы да: «Маған ұнайды», - деп, енді өз командасымен кездесуді ұсынды. Бұл кездесу мен үшін маңызды болды, өйткені одан кейін басқа нишалық орындардың да есігі ашыла бастайды. Қазақстандық парфюмер үшін бұл - маңызды қадам.

- Анам Қырғызстанда туған, сондықтан бұл ел маған әрдайым жақын болды. Қырғызстан президентіне арнап атаулы парфюм жасадым, бірақ оны ұзақ уақыт бойы табыстай алмадым. Ыстықкөлде жүргенімде бұл туралы Threads-ке жаздым, содан кейін әлеуметтік желі арқылы президент өкілдері менімен тез арада байланысқа шықты. Нәтижесінде бірден екі хош иісті - президентке арналған атаулы парфюм мен «Ыстықкөл» хош иісін табыстаудың сәті түсті.

- Мен үшін парфюмерия міндетті түрде тек құтының ішінде өмір сүруі керек емес. Мысалы, Париждегі қазақстандық көрмелердің бірі үшін менен жусанның иісін жасауды сұрады. Дәл ащы, бірден танылатын дала жусаны қажет болды. Менімен Аида Балаеваның өкілі арқылы байланысқа шықты, уақыт өте аз еді, сондықтан хош иісті екі-ақ күннің ішінде жасадым. Көрме алаңында иісті қажетті сәтте шашатын арнайы аппараттар орнатылды. Бейнеролик көрсетіліп жатқанда, кеңістік бір мезетте жусанның иісіне толады. Нәтижесінде адам Қазақстанды көріп қана қоймай, даланың иісін де сезінеді.

Менің осы саладағы жұмысымды дамытуға Саясат Нұрбек қолдау көрсетті. Оған парфюмериялық әзірлемелерімді көрсетіп, немен айналысатынымды айтқанымда, бұл бағытты кәсіби түрде дамыту керектігін және университетте ғылыми қызметкер ретінде жұмыс істеуім қажет екенін айтты. Осылайша Satbayev University базасындағы зертханада жұмыс істеуге және парфюмериямен тек хош иіс авторы ретінде ғана емес, зерттеуші ретінде де айналысуға мүмкіндік алдым.

Кейін менімен ингредиенттер әзірлеумен көп жыл айналысқан ғалымдар байланысқа шықты. Мен туралы шыққан материалдардың бірінен кейін тұтас бір делегация келді. Олар: «Сіз іс жүзінде ғылыми жұмыс жасапсыз», - деді. Олардың кейбірі ингредиенттерді әзірлеумен жиырма жылға жуық айналысып, бұл жұмыстар бір күні қажет болатынына күмәндана бастаған екен. Олар: «Біз мұның бәрін жауып тастаймыз деп ойладық. Синтетикалық ингредиенттер бар кезде біздің табиғи өнімдеріміз кімге керек?» - дейтін. Ақырында біз бірге жұмыс істей бастадық: олардың ғылыми әзірлемелерін менің парфюмериядағы тәжірибеммен біріктіріп, мұның бәрін нақты қазақстандық өнімге қалай айналдыруға болатынын ойластырдық.

Шамамен үш жыл бойы ғылыми жобамен жұмыс істеп, оны коммерцияландыруға дайындадық. 2026 жылы 250 миллион теңге көлеміндегі қаржыландыру туралы сөз болды, бірақ соңғы сәтте бірлесіп қаржыландыру мәселесі туындап, жобаны жүзеге асыру мүмкін болмады. Бұл мен үшін өте ауыр сәт еді. Сол кезде жобаны өзім дамытамын деп шештім. Әлеуметтік желідегі жарияланымнан кейін маған Қазақстаннан ғана емес, Ресей мен Беларусьтен де жаза бастады. Әлеуметтік желінің үлкен күш екенін және, мүмкін, бұл жобаны басқа жолмен жүзеге асыруға болатынын түсіндім.

- Қазақстанда әзірге толыққанды кәсіби парфюмерия мектебі жоқ, сондықтан мұны негізінен шетелде оқуға тура келеді. Бірақ қызығушылық артып келеді, маған үйренгісі келетін адамдардан көптеген өтініш түседі. Сонымен бірге менің қазірдің өзінде шәкіртім әрі көмекшім бар - Ақниет. Біз бірге екі жылға жуық жұмыс істеп келеміз. Негізгі мамандығы бойынша Ақниет сәулетші мамандығында оқиды, ал сабақтан кейін зертханаға келіп, бірге ингредиенттерді талдап, формулалармен жұмыс істейміз.

- Маған Шәңгерей Бөкейге арналған хош иіс жасау ұсынылғанда, ең алдымен оның қандай адам болғанын түсінуім керек еді. Жеке хош иіс жасау үшін өмірбаяндағы фактілерді білу жеткіліксіз, адамның мінезін сезіну қажет. Ол Жәңгір ханның немересі, ақын, ағартушы әрі меценат болған, білім беруді және «Қазақстан» газетін қолдаған, шаруашылықпен айналысқан, жеміс бағын өсірген, аңшылықты жақсы көрген, халық музыкасын фонографқа жазған және фотографияға әуес болған. Өлең жазған, журналистерді қолдаған, табиғатты жақсы көрген. Менің көз алдыма бірден зиялы, ұстамды, білімді, агрессияға бейім емес, сауатты әрі өз дәуіріндегі жаңа технологияларға ашық адамның бейнесі келді.

- Ең алдымен ойыма келгені - алма. Оны міндетті түрде қосу керек, өйткені Шәңгерей өз иелігінде алма өсірген. Оның қымызбен емдейтін орны да болған, бірақ бұл нота туралы әлі де ойланып көргім келді.

Әдетте жұмысты формуладан бастаймын: алдымен оны жазып алып, содан кейін қандай ингредиенттер керек екенін түсінемін. Бұл жерде ағаш ноталары пайда болды. Мен үшін музыканың да иісі бар - жеңіл, балғын, мүмкін, тіпті жемісті. Кейін ағашты, үйді, тұрмыстық заттарды өңдеген лакпен байланысты ассоциация туды. Мұндай иіс те оның дәуірінің атмосферасын жеткізе алады.

- Оның аңшылыққа деген сүйіспеншілігі мені былғарыға, қаруға, мүмкін, тіпті оқ-дәрінің иісіне алып келді. Ал көп оқығаны - ескі кітаптардың иісіне. Бірақ былғары да әртүрлі болады: қолғап секілді жұмсақ немесе ер-тоқым секілді қатты.

- Маған мұнда дәл ер-тоқымның былғарысы болуы керек сияқты көрінді: бірден ат үстіндегі, қозғалыстағы, аңшылықтағы Шәңгерейді елестетесің. Осылайша оның өмірбаяны мен үшін біртіндеп иістер палитрасына айналды: алма, ағаш, ескі кітап, ер-тоқым былғарысы, дала.

- Шәңгерей Бөкейдің өмірінің қалай аяқталғанын оқығанда, қатты толқыдым. Мұндай оқиғаларды өте эмоциялық қабылдаймын. Өте әсерленгіш адаммын, бірден көңілім босап кетуі мүмкін. Мұнда актерлік мамандығымның да әсері бар шығар, мен бәрін сезім арқылы бастан өткеруге үйренгенмін.

- Ал, бастаймыз ба? Ингредиенттерді таңдап, алдыма қойып шықтым, енді кірісуге болады…

- Араластыру алдында әр ингредиентті міндетті түрде жеке тексеремін. Кейбір сұйықтықтар оңай ағады, ал кейбірі соншалықты қою әрі созылмалы, олармен кәдімгі пипетка арқылы жұмыс істеу қиын. Дұрыс алмасаң, бір бөлігі пипетканың ішінде қалып, босқа кетеді.

- Бұл композицияның компоненттерінің бірі уд болды. Оны өте аз, сөзбе-сөз бір тамшы ғана қосамын, өйткені иісі өте күшті, мөлшерден асырып жіберуге болмайды. Оның үстіне бұл қымбат материал.

- Жұмыс кезінде формуланы үнемі түзетіп, бәрін бірден жазып отырамын. Егер пропорцияларды дәл қазір белгілемесең, кейін ұмытып кетуің мүмкін. Мұнда әр тамшы маңызды, сондықтан жақсы таразы, таза бір реттік пипеткалар және дәлдік қажет.

- Бірінші нұсқа дайын! Қызық, композицияда цитрус мүлде болмаса да, цитрустық реңкті сездім. Мұнда гүлдер бар, шамасы, солар балғындық әсерін беріп тұр. Кейін артқы планда былғары сезіле бастады.

- Хош иістің нәзік шыққаны маған ұнады. Бірақ оны міндетті түрде қолға да жағып көру керек, өйткені блоттерде және адамның терісінде парфюм әртүрлі ашылады.

- Теріде ол маған нағыз ерлерге арналған хош иіс болып сезілді, бірақ өткір де, ауыр да емес - сабырлы, ұстамды әрі жағымды. Бұл жұмыс басында менің санамда қалыптасқан Шәңгерей Бөкейдің бейнесімен дәл сәйкес келді: ұстамды, білімді, зиялы адам.

- Бірақ композицияда бір нәрсе жетіспейтіндей көрінді. Сондықтан бірнеше тамшы шырша қосуды шештім: көбірек балғындық, қылқан иісі, мереке мен қуаныш сезімі қажет болды. Тағы аздап дала.

- Дайын! Енді бұл хош иіс маған көбірек ұнайды.

Парфюм ингредиенттерді араластырған сәтте аяқталмайды. Оған уақыт керек. Шамамен екі аптадан кейін композиция толық тұнып, ингредиенттер бір-бірімен бірігеді де, хош иіс мүлде басқаша естіле бастауы мүмкін. Бірде құрбыма парфюм сыйладым, біраз уақыттан кейін ол: «Ол мүлде өзгеріп кетіпті. Тіпті жақсырақ болыпты», - деді. Мен қатты қуандым, өйткені хош иіс құтының ішінде де осылай өмірін жалғастыра береді.

- Біраз уақыттан кейін қайта байқап көріп, қалай ашылғанын көреміз. Композицияда оның бағының тарихынан келген алма, ағаш, ер-тоқымның былғарысы, ескі кітаптар, уд, қылқан және аздап дала тоғысты. Иіс арқылы біз XIX және XX ғасырлар тоғысында өмір сүрген адамның - Жәңгір ханның немересі, ақын әрі меценат, күйлерді фонографқа жазған, аңшылықты, фотографияны, табиғатты және өз бағын жақсы көрген Шәңгерейдің бейнесін жасадық.