Телевизия адамдары: біздің жұмысымыз қызықты әрі қауіпті

Shanger.kz және Aleminform бірлескен жобасы Қазақстанның медиа саласында еңбек ететін адамдарға арналған. Біз жүргізушілермен, журналистермен және продюсерлермен олардың мамандыққа қалай келгені, кадр сыртында не болып жатқаны және жұмыс барысында қандай жағдайларға тап болатыны туралы әңгімелестік.

«Еңбек жолымның басында маған: „Сен журналист емессің ғой“ деп тиісетін»

Мадина Алмолдина, «7 арна» жаңалықтарының редактор-жүргізушісі.

- Телевизияға келуіме көп жағдайда кездейсоқтық себеп болды, - дейді Мадина. - Кастингке келдім, үміткер көп, бәсекелестік жоғары еді. Мүмкіндігімнің аз екенін түсіндім. Бір кезде студияның жанынан телеарна басшылығымен бірге кезінде журналистикамен байланысты болған жоғары лауазымды шенеуніктердің бірі өтіп бара жатты. Мен әлі ештеңе айтып үлгермеген едім, ол маған назар аударып: «Қандай қызық типаж. Сіздерде мұндай адам әлі болған жоқ», - деді. Содан кейін мені кастингті жалғастыруға қалдырды. Осы жағынан маған жай ғана жолым болды деп айтуға болады.

Бірақ эфирге бірден шығарған жоқ. Басшым: «Үш репортаж түсірмейінше, эфирге шықпайсың. Бізге сөйлейтін бастар керек емес», - деді. Алғашқы сюжетім Қазақстан мен Өзбекстан шекарасын демаркациялау туралы болды. Ол кезде әлеуметтік желілер жоқ, интернет енді ғана дамып келе жатқан, қазіргі кездегідей ақпарат көлемін табу қиын еді. Дүңгіршектерді аралап, газеттер сатып алып, тақырыпқа қатысты тапқанымның бәрін оқып шықтым. Эфирге алғаш рет 1 қарашада шықтым.

- Негізі менің мамандығым журналист емес, мен экономист әрі менеджермін. Еңбек жолымның басында маған кейде: «Сен журналист емессің ғой», - деп тиісетін. Содан өз есебімнен демалыс алып, Мәскеуге, Останкиноға бір айға радио және телевизия қызметкерлерінің біліктілігін арттыру курсына бардым. Ол жерде бізге эфирге өз бетінше дайындалуды, соның ішінде грим жасауды да үйретті. Содан бері шашымды стилистер жасайды, ал макияжымды өзім жасағанды жөн көремін. Өйткені өз бетіңді өзіңнен артық ешкім білмейді.

- Мен жұмыс істей бастаған кезде телевизиядағы бәсекелестік қазіргіден әлдеқайда қатал болатын. Суфлердегі мәтінді өшіріп тастайтын, мәтіндегі сөздердің орнын ауыстыратын, эфир алдында әдейі жүйкеңе тиетін жағдайлар да болды. Сондықтан қазір де қолымда мәтіннің қағазға басылған нұсқасы бар-жоғын міндетті түрде тексеремін. Суфлерде бірдеңе болып қалса, қағазға ауысамын. Тікелей эфир жылдарында неше түрлі жағдай болды: бетке шыбын қонды, шамдар жарылды, техникалық ақаулар болды. Уақыт өте келе мұндай нәрселерге реакция білдірмей, эфирді жалғастыруды үйренесің.

Соңғы жылдардағы ерекше мақтан тұтатын жұмыстарымның бірі - «7 арнада» өткен саяси дебаттар. Эфирден кейін көптеген пікір естідім: жұрт оны соңғы 30 жылдағы бір деммен көріп, арнаны ауыстырғысы келмеген алғашқы саяси шоу деп бағалады. Команда нарықта бұрын болмаған өнім жасағанда, ерекше қанағат сезімін аласың. Осындай жұмыстан кейінгі жалғыз қорқыныш - келесі жолы бұдан да жақсы өнім жасай аламыз ба деген ой.

«Сіздермен бірге барсам бола ма? Маған қызық, бәрібір сабақтан қашып жүрмін»

Алмас Ашим, «7 арна» жаңалықтарының жүргізушісі.

- Телевизияны мен таңдаған жоқпын, меніңше, телевизия адамның өзін таңдайды, - дейді Алмас. - Бәрі кездейсоқ басталды. Ақпараттық технологиялар корпусында әдемі қыздарды көрдім. Сөйтсем, олар журналист екен, радиоға кастингке бара жатыр. «Сіздермен бірге барсам бола ма? Маған қызық, бәрібір сабақтан қашып жүрмін», - деп сұрадым. Сөйтіп медиа саласына келдім. Мен үшін алғашқы үлкен мектеп - жастарға арналған «Астана» радиосы болды. Басшысы Гүлмира Қаракөзова: «Салтанат саған бәрін үйретеді. Сенде сенбіге дейін уақыт бар. Егер эфирдің құрылымын жинауды үйреніп, сенбі күні тікелей эфирде сүрінбей шықсаң - жұмысқа қош келдің», - деді. Шешуші күн де келді: эфир жоспары дайын, микрофон қосулы, қызыл шам жанады - сол сәтте қатты қобалжу басталады.

Тікелей эфирдегі толқу тәжірибемен де толық жоғалмайды. Жаңа студия болса, мәтінді алғаш рет көрсең немесе эфирдің эксклюзив екенін және дәл қазір сені бәрі көріп отырғанын түсінсең - бәрібір қобалжисың. Жақында Құрылтай бойынша дауыс беру нәтижелерін БАҚ арасында бірінші болып жарияладық. Эксклюзив ақпарат дәл қазір сенде екенін түсінгендегі сезім мүлде бөлек.

Дауысым жасөспірім кезімде, кадет корпусында оқып жүргенде қалыптаса бастады. Кейін оған Мүслім Мағомаевтың шығармашылығына деген үлкен сүйіспеншілік, түрлі вокалдық тәжірибелер қосылды, одан соң радио мен телевизия келді. Меніңше, осының бәрі бүгін эфирде қалай сөйлейтінімді қалыптастырды.

«Мен далалық журналистпін, сондықтан грим бөлмесінде жиі бола бермеймін»

Ботагөз Айтжанова, «Хабар» телеарнасындағы «7 күн» бағдарламасының журналисті және редактор-аналитигі.

- Телеарнада жұмыс істейтіндіктен, сыртқы келбетке қатысты жазылмаған белгілі бір ережелеріміз бар, - дейді Ботагөз. - Ірі аксессуарлар, тым ашық декольте, аса ашық түсті маникюр құпталмайды. Ал киімдегі ашық түстерге рұқсат: қызыл, күлгін түстер эфирде жақсы көрінеді. Бірақ мен далалық журналистпін, сондықтан грим бөлмесінде жиі бола бермеймін. Шаш үлгісін жасатып ұзақ отыруға уақытымыз жоқ. Көшеде түсіреміз, қала сыртына шығамыз, іссапарға барамыз, әртүрлі жағдайда жұмыс істейміз.

Биыл қыста бизондар туралы материал түсіру үшін «Бұйратау» мемлекеттік ұлттық табиғи паркіне бардық. Таңғы жетіде шықтық, аяз болды, қысқы жолмен бірнеше сағат жүрдік. Мұндай жағдайда қандай толыққанды макияж туралы айтуға болады? Бас киім, жылы киім, қалың колготки, қалың шалбар, күрте - болды, алға. Материалды ең болмаса жинақы түрде жазу үшін өзіммен бірге шағын косметичкамды алып, бизондарға бара жатқан жолда көліктің ішінде өзімді ретке келтірдім. Осы аптада LRT туралы, жұмыстардың қалай жүріп жатқаны, құрылыс қалай жүргізіліп жатқаны жайында материал түсірдім. Стендап жазып тұрсың, ал жел шашыңды көзіңе де, мұрныңа да, құлағыңа да ұшырады.

- Мақтанғым келмейді, бірақ әр журналистің шкафында бірнеше костюмнен болатын шығар. Биыл маусымда Президент грантын алдым және марапаттау рәсіміне ресми, ұстамды образ керек деп шештім. Қазақстандық дизайнердің қоңыр костюмін таңдадым.

Телевизияға дейін он жылға жуық жаңалық ленталарында, соның ішінде Tengrinews-те жұмыс істедім. Лентада үнемі бәсекелестік болады: материалды кім бірінші береді, эксклюзивті кім табады. Күн тәртібін алдын ала білу, қандай спикерлер болатынын және оларға қандай сұрақ қою керектігін түсіну қажет. Телевизияда жұмыс принципі осы жағынан өзгермейді, бірақ мұнда бәрі командаға - операторға, режиссерге, жарыққа, монтажға көбірек тәуелді. Телевизияға алғаш ауысқанда бір материалға неге сонша адам жұмылдырылатыны маған түсініксіз болды. Кейін дайын өнім дәл осылай жасалатынын түсіндім.

- Жұмыс істеген жылдары біздің материалдардан кейін адамдардың өмірінде нақты өзгеріс болған жағдайлар көп болды. Студенттерге стипендия төлене бастады, біреулерге шетелден қайтуға көмектесті, біреудің қымбат операциясына ақша жиналды, тұрғындар аулаларын абаттандыруға қол жеткізді. Мұндай пікірлер қатты ынталандырады. Әрине, журналистер де күйіп кетеді. Кейде: «Болды, енді шамам жоқ», - деп ойлайсың. Сосын демаласың немесе біреу материалыңның пайдалы болғанын жазады - қайтадан жұмысқа кірісесің. Меніңше, көптеген журналистер, соның ішінде мен де, осындай мотивацияның арқасында жүрміз.

Бір кәсіби сәтсіздігімді әлі күнге дейін ұмытпаймын. 2018 жылы Қытайда іссапарда болдым: алдымен Бейжіңде мемлекет басшысының сапарында, кейін Циндаода ШЫҰ саммитінде. Әуежайда отырып, іссапардың және өз жұмысымның жақсы өткеніне риза болып, Қазақстандағы әріптестеріме: «Елестетіңдерші, мемлекет басшысы біздің сайтты нөмірі бірінші, ең мықты сайт деп айтты», - деп жаздым. Бұл әзіл болатын. Бірақ Қытайдағы байланыстың және VPN жұмысының ерекшелігін ескермеппін: келесі «Жігіттер, бұл әзіл ғой» деген хабарлама жіберілмей қалды. Ал редакция видеоны іздеп, баспасөз қызметтеріне қоңырау шалып, бұл сөздің қашан және қайда айтылғанын анықтай бастапты. Алғашқы хабарламам басшылыққа жетіп үлгерген. Кеңсеге қайтуға қатты ұялдым, сол әзіліме ұялдым. Басшыма кіріп, бәрін түсіндірдім. Ол мені сабырмен тыңдап, жымиып: «Енді бұлай жасама», - деді.

«Журналистердің мәтінді ChatGPT арқылы жазатыны маған ұнамайды»

Александр Аксютиц, продюсер және TOP PRO CINEMA продюсерлік орталығының директоры.

- Мен медиаменеджермін, продюсермін, бұрын журналист те болғанмын, - дейді Александр. - Қазір сериалдармен, медиажобалармен және телевизиялық бағдарламалармен айналысамын.

Бұрын біз тек телевизиялық эфир, баспасөз және радио үшін жұмыс істейтінбіз. Қазір әлеуметтік желілер мен интернет басым. Бұл жұмысымызды ондаған есе жылдамдатты. Бұрын репортаж немесе зерттеу түсіруге бір апта жұмсауға болатын болса, қазір оны бірнеше сағатта жасап, бірден тарату керек. Бірақ журналистердің мәтінді ChatGPT арқылы жазатыны маған мүлдем ұнамайды. Ақпаратты қайта тексеруді қойғаны, бәрін қалай болса солай жариялап, салдарын ойламайтыны ұнамайды. Журналистиканың адамдық келбетін жоғалтып, ең басты қағиданы - адамдарға адамдар туралы айтуды - ұмытып бара жатқаны маған ұнамайды.

- Жастарға ең алдымен, - деп күледі Александр, - мен сияқты кәрі шалдарды азырақ тыңдауға кеңес беремін. Өзім осы салаға жас болып келгенде де үлкендерді азырақ тыңдап, нарықты алға жылжытады деп өзім санаған нәрселерге көбірек мән беретінмін. Үлкен қателіктер жібермеу үшін тәжірибелі адамдардың сөзін тыңдау керек. Бірақ ең алдымен мамандығыңды өзің, дүниеге көзқарасың және болашақты қалай көретінің анықтауы тиіс. Өзгелерді тым көп тыңдап, стереотиптерге сүйене берсең, жаңа әрі қызық ештеңе жасай алмайсың.

«Біз Владислав Челах отырған „Қара бүркітке“ бардық»

Салтанат Арықбаева, журналист және Jibek Joly радиостанциясының жүргізушісі.

- «Правда в деталях» бағдарламасын криминалдық журналистикаға маманданған және атышулы қылмыстар туралы бірнеше кітап жазған белгілі қазақстандық журналист Асқар Джалдиновпен бірге жасаймыз, - дейді Салтанат. - Редакция, продюсерлер және бағдарлама авторы болып қандай тақырыптарды ашқымыз келетінін талқылаймыз, ең резонансты істерді таңдап, құжаттарды жинауға кірісеміз. Егер тақырыбым ұйымдасқан қылмыстық топ туралы болса, Бас прокуратураға жазып, спикерлер, сот шешімі және басқа да материалдарды беруді сұраймын. Үкім ашық қолжетімділікте болмайтын жабық тақырыптар да кездеседі. Ондай кезде ресми сауал жолдаймыз. Бас прокуратурамен, ІІМ-мен, өңірлік билік органдарымен және салалық ведомстволармен жұмыс істейміз.

Біз Владислав Челах отырған «Қара бүркітке» бардық. Челахтың ісі, бәлкім, біздің аудиториядан да, өзімнен де ең көп сұраныс түсетін тақырыптардың бірі. Бұл істе әлі де көптеген сұрақ бар. Адамдар оның бұл қылмысты шынымен жасағанын немесе сот шешіміне әсер еткен қандай да бір сыртқы фактор болғанын түсінгісі келеді. Бірақ әзірге құқық қорғау органдарымен бұл тақырыпты толық ашуға мүмкіндік беретін ортақ түсіністікке келе алмадық.

- Перизат Қайраттың ісі бойынша да көп жұмыс істедік. Бұл ең көп талқыланған оқиғалардың бірі болды, біз бірнеше фильм шығардық. Прокурорлармен көп сөйлестім, үшінші тұлғаларды шынымен іздедік, өйткені әділ зерттеу жасағымыз келді. Бірақ іс материалдары бойынша үшінші тұлғаларға жасалған банктік аударымдардың ізі болмады және ақшаның қайда, қалай жұмсалғаны дәлелденді. Мұндай шығарылымдардан кейін маған: «Сен дұрыс айтпайсың», «Зерттеуді дұрыс жүргізмедің», «Айтқаныңның бәрі - өтірік», - деп жиі жазады. Бірақ біз үкім мен сот шешіміне сүйенеміз. Мен өсек жинап, дәлізде жүріп: «Бұл адам туралы не естідіңіз?» - деп сұрай алмаймын.

- Мұндай жұмыс қауіп-қатерге де әкеледі. Ең есте қалған жағдай Талдықорғандағы бухгалтерлердің ұйымдасқан қылмыстық тобы туралы материалдан кейін болды. Сотталғандардың бірінің анасы маған қоңырау шалып: «Мен сені табамын, саған тәтті өмір көрсетемін, сен кімсің өзі?» - деді. Бұл жағымсыз болды. Кейін де түнгі қоңыраулар, телефон шабуылдары болды, бір адам қайта-қайта жазып, қоңырау шала беретін. Кейде біреу көлігімді бақылап жүргендей сезім болды: дөңгелек тесілген немесе басқа да жағымсыз жағдайлар кездесетін. Бір кезде құқық қорғау органдары көмектесті, сол мәселелердің бәрі шешілді.

Біз бәрібір криминалмен, көп нәрсеге қабілетті және заңнан тыс әрекет ететін адамдармен жұмыс істейміз. Сондықтан бұл шынымен қауіпті болуы мүмкін. Бірақ тақырып қиын екен деп одан бас тартпаймыз. Қауіпсіздік үшін кадрға мүлде шықпаған, дауысымды да қолданбаған кездер болды. Ондайда материалдың тек авторы және журналисі болып қалдым.

«Мен үшін ең ауыр кезең 2022 жылғы Қаңтар оқиғалары болды»

Асқар Мендыбаев, тележүргізуші, корреспондент, «Хабар» телеарнасындағы «Глобальные события» бағдарламасының авторы әрі жүргізушісі.

- Телевизияны әрдайым армандасам да, сегіз жылға жуық Қарағандыдағы жоғары оқу орындарында заң пәндерінен сабақ бердім, - дейді Асқар. - Кейін студенттерден соңғы емтиханымды қабылдап, мамандығымды толық өзгертемін деп шештім. Қарағандыда тағылымдамадан өтуші болып бастадым, кейін КТК-да жұмыс істедім, одан соң 31 арнаға келдім.

Эфирге өте қиын жағдайда шығуға тура келетін кездер болды. Мысалы, Алматыда жер сілкініп жатыр, ал сенде тікелей эфир. Суфлер жиі істемей қалатын, ондайда қағаздан оқып, импровизация жасайсың. Эфирдегі 15 жылдан кейін бұл ең үлкен мәселе емес. Эфирге бір-екі сағат қалғанда жақындарыңның немесе туыстарыңның қайтыс болғанын хабарлаған кездер де болды. Бұл өте қиын, бірақ эфирге шығуың керек, эмоцияның бәрі кейін қалады.

Мен үшін ең ауыр тәжірибе 2022 жылғы Қаңтар оқиғалары болды. Күніне бірнеше рет өз тәуекелімізбен тікелей эфирге шықтық. Бізге: «Барғыларың келмесе, бас тарта аласыңдар, ешкім мәжбүрлемейді», - деді. Бірақ бас тартпадық. Ирина Советжанқызымен алаңға бардым, ол жерден әрең қайттық, бірақ материал алып келдік. Келесі күні эвакуация жарияланды: телеарна ғимаратына белгісіз адамдар тобы жақындаған. Қорқынышты болды. Басқа жерлерде телеарналарды қиратып жатты, адамдар қаза тапты, біздің әріптестеріміз де қаза болды. Эфирге кіріп бара жатып, одан қайта шықпауың мүмкін екенін түсінесің.

- Ақпарат жоқтың қасы еді. Біз тек қағаздағы мәтінді оқып қоймай, өзіміз білетін ақпаратты айттық, алматылықтарды және жалпы қазақстандықтарды тыныштандыруға тырыстық. Аида Боранбай екеуміздің жол-жөнекей петличкаларды тағып, водолазка мен джинсы киіп эфирге шыққанымыз әлі есімде. Телевизиялық ережелер де, сыртқы келбет те маңызды болмай қалды. Ең бастысы - көрерменді қорқытпау. Байланыс дұрыс жұмыс істемеді, әлеуметтік желілер қолжетімсіз болды, телевизия ақпарат алудың санаулы көздерінің бірі болып қалды. Адамдар соңғы жаңалықтарды және елде бәрі жақсы болады деген үмітті іздеп телевизор қосты.

Эфирге үш-төрт минут қалғанда басымда түрлі нұсқаларды ойлап отырдым: бірдеңе болса, Аиданы қалай құтқарамын, оны қайда жасырамын, грим бөлмесіне жауып үлгеремін бе, екінші қабаттан секіруге тура келе ме? Ол екі баланың анасы, сол туралы ойлайсың. Бірақ камера қосылады да, сен бәрібір эфирге шығасың. Сол күндері бүкіл редакция жұмыс істеді: жүргізушілер, корреспонденттер, операторлар, видеоинженерлер, режиссерлер, графистер, жүргізушілер. Бірге мәтін жаздық, эфир жоспарын жинадық, түсірілімге бардық, эфирге шықтық. Ешкім ешкімді мәжбүрлеген жоқ, бірақ адамдар бәрібір келіп, жұмыс істеді. Біздің жұмыс осындай…