Сиқырлы мүйіздер. Шығыс Қазақстандағы марал шаруашылығы

Емдік қасиеті бар дәрінің алғашқы рецепті Қытайда біздің заманымызға дейінгі 168 жылы марал мүйізінен жасалған. Уақыт өте келе панның пайдалы қасиеттері туралы білім бүкіл әлемге тарады және бүгінде пантылық марал шаруашылығы Қазақстанда, Қытайда және Жаңа Зеландияда кең дамыған. Біздің еліміздің ең әсем аймақтарының бірі — Шығыс Қазақстандағы Катонқарағай ауданында 500 басы бар шағын марал шаруашылығы орналасқан. Мұнда мамыр айынан бастап пант кесуге дайындық басталады.

Жаз мезгілінде панты әр үш күн сайын кесіледі. Пант кесу ертемен, күн қатты қызбай тұрған кезде жасалады — әлсіреген маралдардың күйіп қалмауы үшін.

Осы үшін маралшылар таңғы бесте тұрып, маралдар жайылатын жайылымға шығады.

Пантты маралдарды қоршауға жинау үшін маралшыларға индейлердің қатты айқайына ұқсас дауыстарды қолдануға тура келеді.

Тек төбесіндегі панты 5–7 см жеткен маралдар ғана іріктеледі.

Қоршаудағы маралдың біреуін таңдап, оны табынан бөліп алады.

Бұлат, марал шаруашылығының иесі, пант кесу жұмысына өзі де қатысады.

Іріктелген марал «станокқа» түседі — жануарды екі бүйірінен қысып ұстайтын арнайы металл құрылғы.

Маралдың басына «баян» деп аталатын құрал кигізіледі — ол басын қозғалмай ұстап тұру үшін қажет. Қазіргі заманда пант кесу — гумандық процедура. Ертеде мүйіз үшін жануарды жай ғана өлтіретін.

Мүйізді кесу өте нәзік процесс: кесу кезінде жұмсақ панты зақымдап алу оңай, сондықтан мүйізді бұл жұмысты Бұлаттың өзі орындайды. Ол электр құралдарын қолданбайды — тек қол ара немесе ара қолданады, себебі электр арасы жануарды жарақаттауы мүмкін.

Барлық процесс өте тез жүреді. Бәріне шамамен үш минут уақыт кетеді, өйткені панты өзі өте жұмсақ.

Панты — бұл әлі сүйекке айналмаған, қанға толы, нәзік терімен жабылған жас марал мүйізі. Пан негізіндегі препараттар — планетадағы ең тиімді және қауіпсіз адаптогендер.

Шығыс медицинасында панты ұнтаққа айналдырып, дәрі ретінде пайдаланған. Зерттеулер марал қаны мен панында көптеген биоактивті заттар, ақуыз қосылыстары мен табиғи энергетиктердің бар екенін дәлелдеді. Олар ауруларды емдеуде ғана емес, дені сау адамдарға да профилактикалық құрал ретінде қажет.

Келесі жылы осы жерде жаңа мүйіз өсіп шығады.

Панты маралдардан жылына бір рет қана кесіледі. Олардың арасында бірнеше рет пант кесуден өткендері бар.

Пантылы маралдың қаны адам ағзасына түскенде, жасушалық деңгейде бұзылған алмасуды қалпына келтіріп, иммунитетті күшейтеді, жаралардың жазылуын жылдамдатады, сүйек құрылымының қайта қалпына келуін жақсартады, интеллектуалдық және физикалық жағдайды көтереді, жыныстық төзімділікті арттырады және қартаю процесін баяулатады.

Жаңа марал қаны қою әрі жылы дәмге ие.

Марал қанынан пантогематоген дайындалады. Оның негізіндегі препараттар адамның өмірлік күшін арттырады, жігерін күшейтеді, тістің жақсы өсуіне ықпал етеді, несеп жолындағы тастарды ерітеді, сүйектегі іріңді қабынуды емдейді және ашуланшақтықты басады деп есептеледі.

Мүйіз кесілген жер арнайы «квасцы» ерітіндісімен өңделеді, оған нафталин қосылады — жараның тез жазылуы және жәндіктер жұқпасының алдын алу үшін.

Одан кейін жануарға қажетті екпе салынып, еркіндікке жіберіледі.

Кейде қоршаудағы маралдар бір-бірімен шарпысып, панты зақымдап алады.

Сынған панты жинап, тігіп қояды. Мұндай мүйіз ақаулы деп саналады және жеңілдікпен сатылады. Барлық панты Кореяға экспортталады. Қазақстанда панттан дәрі өндіру ісі дерлік дамымаған.

Панты ұнтаққа айналдыру үшін оларды консервілеу керек. Ол үшін панты екі ай бойы қайнатады, қуырады және кептіреді. Жаңа кесілген панты қайнатпас бұрын бинтпен орап тастайды — қайнатқан кезде жұмсақ төбесі жарылып кетпес үшін.

Қазандағы су қажетті температураға — шамамен 85–100°C дейін жеткізіледі.

Панты пайдалы қасиеттерін сақтау және тазарту үшін қайнатылады. Үш күн бойы оларды салмағына қарай қайнап жатқан суға бір-екі минутқа батырады.

Мүйіз қан көріне бастағанға дейін суға батырылады. Содан кейін панты шығарып, кептіреді.

Қазан 900 литр су сыйдырады.

Бұл жұмыстың бәрі қолмен, ыстық будың астында жасалады.

Қазандағы температура тұрақты ұсталып отырады.

Адалберген марал шаруашылығындағы басты маман саналады. Оның тәжірибесі 15 жыл, өмір бойы Катонқарағай ауданында өмір сүріп, жұмыс істеген.

Қайнатудан кейін өте құнды сұйықтық — емдік «сорпа», яғни пант ваннасы қалады. Ол да пан препараттары сияқты пайдалы.

Қонақтар пант ваннасынан кейін тынығуда. Бірақ панты өңдеу жұмысы аяқталған жоқ — оларды Кореяға экспортталатын өнімге айналғанға дейін қуыру және кептіру кезеңдері күтеді.

Материалдың түпнұсқасы 2023 жылы жабылған Voxpopuli.kz порталында жарияланған. Автор Карлыгаш Нуржан құжаттық және тарихи материалдарды сақтау үшін мәтін мен фотоларды жеке архивінен қайта қалпына келтірді.