Мария Омар: оқиғалар қалай туып, кітаптар қалай жазылады

«Кейде бір ауыз сөз бен ұсақ детальдан үлкен тақырып туындайды». Мария Омар – шығармашылық пен тарих туралы

Жазушы Орынбор облысында беларус-қазақ отбасында дүниеге келген, ал 2000 жылы Қазақстанға көшіп келген. Оның «Бал мен аздаған жусан» және «Румия» кітаптарында отбасы жады, қазақ дәстүрлері және айналасындағылардың үміті мен өз еркіндігі арасында таңдау жасауға мәжбүр әйелдердің тағдыры баяндалады. Әжесі Ақбалжан туралы естеліктерді сақтап қалу ниетінен басталған отбасылық оқиға әдеби жетістікке ұласты: екі кітаптың орыс тіліндегі нұсқаларын оқығандар саны 50 мыңға жуықтады. Біз автормен жеке өмірлік тәжірибенің әдеби шығармаға қалай айналатыны, оқырмандардың бір эпизодты неліктен әртүрлі түсінетіні және бүгінгі Қазақстанда жазушылықпен табыс табуға бола ма деген мәселелер туралы әңгімелестік.

Кітаптарыңызды жақсырақ түсіну үшін сіздің тұлғалық болмысыңыз туралы нені білуіміз керек?

— Мен Қазақстанмен шекаралас Орынбор облысындағы бір кентте дүниеге келдім. Әкем — беларус, анам — қазақ. Менің тәрбиеме әжем Ақбалжан көп еңбек сіңірді. Ол менің алғашқы «Бал мен аздаған жусан» кітабымның басты кейіпкеріне айналды. 2000 жылы Қазақстанға жалғыз өзім көшіп келдім.

Мен орыс тілінде қазақ әйелдері, олардың тұрмысы, дәстүрлері және қазіргі заманның мәселелері туралы жазамын. Кейіпкерлерім де көбіне мәдениеттердің, тілдердің, отбасылық қағидалардың, дәстүрлі құндылықтар мен жеке еркіндіктің тоғысында өмір сүреді. Оларға күрделі таңдау жасауға тура келеді және бұл таңдау әдетте өзгелердің олардан күткеніне сай келмейді.

Мен ұзақ уақыт журналист болып жұмыс істедім, сондықтан артық нәрсенің бәрін алып тастау әдеті қалыптасты. Бұл әсіресе алғашқы кітабымнан байқалады, онда мәтін барынша ықшамдалған.

Алғашқы кітабымда автофикшн элементтері болғанымен, ал «Румия» жартылай ойдан шығарылған оқиға болғанымен, мен тұлға ретінде дәл осы екінші кітапта көбірек ашылдым. Романның басты кейіпкері — өте ұстамды жас әйел. Оның жан дүниесінде сезім көп, бірақ ол оларды сыртқа сирек шығарады. Байқағаным, бұл кейіпкерді ұнататын адамдар маған өте түсінігі мол әрі рухани жақын болып көрінеді. Ал өз эмоцияларын оңай әрі ашық білдіретін адамдар әдетте басқа кейіпкерлерді немесе мүлде басқа кітаптарды таңдайды.

Шығармашылық жолыңыз қалай қалыптасты? Әдебиеттің жай ғана әуестік емес, одан да маңызды іске айналуы мүмкін екенін қашан түсіндіңіз?

— Бұрын көркем әдебиетке сюжет ойлап табуға қабілетім жоқ деп ойлайтынмын, бірақ жазуға талпыныстарым әрдайым болды. Бала кезімде өлеңдерімді бүкілодақтық «Костёр» журналына жіберіп, редакциядан бас тарту хатын алдым. Бұл әділ шешім еді, өйткені өлеңдерім тым қарапайым болатын. Содан кейін прозаға көштім. Ал шындап айтсам, мектепте оқып жүргенде кейде өзімді жазушы ретінде елестетіп ойнайтынмын. Мысалы, өзіме немесе өзгелерге сырттай қарап, «Ол орнынан тұрып, оған қарады» деген сияқты сөйлемдер құрастыратынмын. Қазір мұны еске алсам, күлкім келеді. Сонымен бірге жазушылыққа деген қызығушылығым сол кездің өзінде болғанын түсінемін.

Алғашқы көркем мәтіндерімнің нобайларын жиырма бес жасымда, тұңғыш декреттік демалысымда жаздым. Олар студенттік жылдар мен жатақхана өмірі туралы әңгімелер болатын. «Румияны» жазуға кіріскен кезде сол жазбаларды қайта оқымақ болдым, өйткені романда да осы тақырып бар. Бірақ батылым жетпеді. Қазір мен үшін бұл басқа біреудің күнделігін жасырын оқумен бірдей дерлік.

Алғашқы көркем кітабымды 2020 жылы әкем қайтыс болғаннан кейін жаза бастадым. Бұл кітапты жазу көптен бері жоспарымда болған, бірақ уақыт әлі бар деп ойлап, үнемі кейінге қалдыратынмын. Әкем өмірден өткенде уақыттың жоқ екенін түсіндім. Кез келген сәтте басымызға бірдеңе түсуі мүмкін, сондықтан ең маңызды істі дәл қазір жасаған дұрыс. Ең алдымен, отбасымыздың тарихын балаларым үшін сақтап қалғым келді. Кейін мәтінді басқа адамдармен де бөліскім келді. Жазған үзінділерімді бірден Facebook желісіне жариялап отырдым. Адамдар жазбаларыма белсенді пікір қалдырып, бөлісіп, өз естеліктерін жаза бастады, «тағы жазыңыз» деп өтінді. Сонда кітаптың тек жақындарыма ғана емес, өзгелерге де қызықты болуы мүмкін екенін түсіндім. Жазбаларды көркем мәтінге айналдыру үшін стильмен жұмыс істей бастадым. Бұл ретте журналистік тәжірибем кейде тіпті кедергі келтірді — кейбір эпизодтарда жазу мәнерімді өзгерту қиын болды.

Кітаптың тағдыры осыншалықты сәтті болады деп күтпедім. Оқырмандардың қызығушылығы мен мыңдаған жағымды пікірлері мені әрі қарай жазуға ынталандырды. Сөйтіп, екінші кітап туралы ойлана бастадым.

Егер отбасыңыздың тарихын Қазақстан тарихының бір бөлігі ретінде қарастырсақ, қандай тарихи оқиғалар жақындарыңыздың тағдырына көбірек әсер етті? Кітаптарыңызға енгізген немесе бір күні айтып бергіңіз келетін отбасылық оқиғалар бар ма?

— Отбасымның тарихынан білетінімнің бәрін дерлік кітаптарымда айтып берген сияқтымын. Әрине, кейбір оқиғалар назардан тыс қалды, өйткені туыстарымның бірі бұл туралы оқып, жағымсыз сезімге бөленуі немесе ренжуі мүмкін деп қауіптендім.

Тарихи оқиғалар туралы айтсақ, олардың бәрі отбасымызға қандай да бір дәрежеде әсер етті, тіпті белгілі бір мағынада оны қалыптастырды. Ақбалжан әжем ашаршылық жылдарында әкесі мен анасынан айырылған. Егер революция мен байларды тәркілеу болмағанда, оның тағдыры басқаша қалыптасуы мүмкін еді. Екінші жағынан, бір ғасырға жуық уақыт өткен соң қайғылы оқиғаларға көз салғанда, олардың оң салдарын да байқайсың. Мысалы, бірінші күйеуі сиырды карта ойынында ұтқызып жібермегенде, әжем одан кетпес еді. Екінші күйеуі соғыста қаза таппағанда, менің атама тұрмысқа шықпас еді. Онда анам да, демек, мен де дүниеге келмес едік. Әкемнің әкесі шайқаста жараланып, госпитальға түспегенде, ол менің Мария әжеммен кездеспес еді. Онда әкем де өмірге келмес еді. Осындай жайттар туралы ойлану қызық. Бұл түсініктер маған кітап жазылып біткеннен кейін, отбасымның тарихына сырт көзбен қарай алған кезде ғана келді.

Оқырмандармен қарым-қатынасыңыз қалай өзгерді? Оқырмандар кітаптарыңызды сіз ойлағаннан мүлде басқаша түсінген немесе өз оқиғаларымен бөлісіп, шығармаларыңызға жаңаша қарауыңызға себеп болған жағдайлар кездесті ме?

— Мені алғаш рет кітап клубына кітабымды талқылауға шақырғанда, шынымды айтсам, қуанған жоқпын, керісінше, қорқып кеттім. Әдетте мұндай кездесулерде кітаптарды жерден алып, жерге салып сынайтынын ескертті. Мен тіпті барудан бас тартуға шақ қалдым. «Кітап жазылып қойды ғой, сынның маған не керегі бар, бәрібір оны өзгерте алмаймын» деп өзімді сендіруге тырыстым. Бірақ ақыры кездесуге бардым. Бәрі мен күткеннен әлдеқайда жақсы өтті. Қатысушылардың көпшілігі алғыс айтып, жылы сөздерін жеткізді, тіпті жылағандар да болды. Осыдан кейін мұндай кездесулерге баруға оңайырақ келісе бастадым. Кітаптарым талқыланғанда адамдар көбіне өздерінің жеке оқиғаларын айта бастайды. Егер әңгіме «Бал мен аздаған жусан» отбасылық сагасы туралы болса, міндетті түрде әжелері, әкелері, ауылдағы балалық шағы туралы естеліктерімен бөліседі. Ал «Румияны» талқылағанда тоқсаныншы жылдарды, студенттік кезеңді, алғашқы махаббатты еске алады. Бір қызығы, әркім кітаптан өзіне жақын нәрсені табады. Мысалы, жақында бір оқырман әйел Румияның әжесі, яғни әбикасы, оған ұл балалармен төбелесуге тыйым салатын шағын ғана эпизодқа назар аударды. Осыдан қызу пікірталас туды. Біреулер мұны дұрыс деп санады, өйткені қыз бала өзін лайықты ұстауы керек деді. Ал басқалары мұндай тәрбиенің салдарынан әйел болашақта жылдар бойы зорлық-зомбылыққа төзіп, өзіне қиянат жасаған ер адамға қарсы тұруға батылы жетпеуі мүмкін екенін айтты. Оның үстіне сөз міндетті түрде физикалық қарсылық туралы емес. Міне, осылайша кейде бір ауыз сөз бен ұсақ детальдан үлкен тақырып туындайды. Бұл кездейсоқ емес, мен мұны әдейі мәтінге енгізгенмін. Оқырман ірі оқиғаларды ғана көріп қоймай, осындай жасырын «құпияларды» да тапқанда, іштей қуанып қаламын.

Қазіргі уақытта кітаптарыңыздың сатылым нәтижелері қандай? Қанша дана сатылды, қай шығармаларыңызға сұраныс жоғары және соңғы жылдары сатылым динамикасы қалай өзгерді?

— Сөзсіз, ең үлкен хит болып «Бал мен аздаған жусан» кітабы қалып отыр. Қазір оның бесінші тиражы дайындалып жатыр. Төртінші жыл қатарынан кітап шамамен бірдей көлемде сатылып келеді. Егер «Бал мен аздаған жусан» мен «Румияның» орыс тіліндегі қағаз, электронды және аудио нұсқаларын оқығандар мен тыңдағандарды қоссақ, шамамен 50 мың адам шығады. Екі кітабым да 2025 жылы Яндекс Книги сервисінде қазақстандықтар ең көп оқыған кітаптардың алғашқы ондығына енді. Қазақ тіліндегі «Ақбалжан» кітабының алғашқы тиражы да сатылып бітті, ол биыл наурыз айының соңында жарық көрген еді. Жақында «Бал мен аздаған жусан» кітабының испан тіліндегі нұсқасы Мадридтегі көрмеде менің баспамның кітаптары арасында сатылым бойынша бірінші орын алғаны да қуантты.

Бүгінде Қазақстанда кітап сатудан түсетін табыс есебінен тұрақты жазушылық мансап құруға бола ма? Автор кітаптарын насихаттаумен қаншалықты өзі айналысуға мәжбүр және қазақстандық жазушылар кітап нарығында қандай негізгі қиындықтарға тап болады?

— Мансап құруға болады, бірақ қаламақы мен роялти есебінен күн көру әзірге өте қиын, әсіресе авторлық проза жазсаңыз. Жанрлық әдебиетте үлкен табыс табатындар туралы естідім, бірақ нақты сандарды білмеймін. Өзім туралы айтсам, кітаптарымнан түсетін табысым орташа жалақыдан аз. Алғаш рет осы көктемде қомақты сома алдым, бірақ оны жұмыс істеген айларыма бөлсем, жағдай соншалықты көңіл қуантарлық емес.

Әрине, тек кітап жазумен айналысып, табыс табудың басқа жолдарын ойламасам деймін. Ол үшін не ірі нарықтарға шығу, не кейбір елдердегідей жақсы мемлекеттік қолдау қажет. Тағы бір жолы — тез арада он кітап жазып, олардың жиынтық табысынан жақсы ақша табу. Бірақ мен мәтіннің сапасына басымдық беріп, бір кітапты орта есеппен екі жыл жазамын.

Кітаптарды насихаттауға келсек, баспалар шамалары келгенше көмектеседі: көрмелерге қатысуды ұйымдастырады, жарияланымдар жасайды. Дегенмен жарнамалау жұмысының басым бөлігі автордың өз мойнында. Немесе менің жағдайымдағыдай, басқа адамдардың бастамасымен өздігінен жүзеге асады. Әлеуметтік желілерде тұрақты түрде жазбаймын, іс-шараларға шақырса барамын, бірақ өзім оларды дерлік ұйымдастырмаймын, өйткені бұған тым көп күш кетеді. Соған қарамастан, көптеген әріптестерім мені бұл жағынан белсенді деп санайды. Өйткені мен анда да, мұнда да көрініп қаламын, оқырмандардың пікірлері мен кездесулерден түсірілген видеоларды жиі бөлісемін.

Жаңадан бастаған авторлар үшін басты қиындық — Қазақстанда кітап шығаруға мүмкіндік беретін орындардың әлі де аз болуы. Біраз уақыт, 2024–2025 жылдары, біз нағыз өрлеуді байқадық. Сол кезде Zerde және Meloman Publishing баспаларынан әдебиетке алғаш қадам басқан авторлардың көптеген қызықты жаңа кітаптары жарық көріп, нарықты айтарлықтай жандандырды. Бірақ қазір қайтадан бәсеңдеу байқалатындай. Негізінен авторлардың өз қаражатына шығарған кітаптары басылып жатыр, ал олардың сапасы қатты өзгереді — өте жақсы шығармалардан бастап, ашықтан-ашық әлсіз кітаптарға дейін кездеседі.