Бір картинаның беташары: Исатай Исабаевтың көрмесі

Астанада қазақстандық көрнекті график-суретші Исатай Исабаевтың шығармашылығына арналған ерекше «BETAŞAR» көрмесі ашылды. Экспозицияның басты туындысы - суретші ұзақ жылдар бойы қайта-қайта оралып отырған тақырыпқа арналған осы аттас картина. Көрменің ашылуында галерея ұйымдастырушылары картинаның өзіне символикалық беташар өткізіп, көрермендердің туындымен танысуын өзіндік салт-жоралғыға айналдырды.

Көрменің атауы кездейсоқ таңдалмаған. Беташар - қалыңдықтың бетін ашып, оның жаңа отбасына келін болып түсуін білдіретін қазақтың дәстүрлі үйлену салты.

Исатай Исабаев 1936 жылы 18 ақпанда Талдықорғанда дүниеге келген. Ол бала кезінен сурет салуға әуестеніп, халық аңыздарының кейіпкерлері мен батырлардың бейнелерін салған. Жас кезінде ауыл клубын безендірумен айналысып, плакаттар мен афишалар жасаған. 1950 жылдардың соңында Алматыға көшіп келіп, кітап көркемдеу мен полиграфия өнерін меңгере бастаған.

1959 жылы болашақ суретші Мәскеу полиграфия институтына оқуға түскен. Оған белгілі графика шеберлері Андрей Гончаров пен Павел Захаров дәріс берген. Сол жерде алған білімі Исабаевтың кейінгі шығармашылық жолын айқындады. Қазақстанға оралғаннан кейін ол кітап графикасымен айналысып, баспалармен ынтымақтасып жұмыс істеді, сабақ берді және біртіндеп өзіндік көркемдік қолтаңбасын қалыптастырды.

Суретші өмір бойы жүзден астам кітапқа иллюстрация жасаған. Олардың қатарында Абай Құнанбайұлының, Мұхтар Әуезовтің, Бейімбет Майлиннің, Ілияс Жансүгіровтің шығармалары, сондай-ақ қазақтың халық ертегілері мен батырлық жырлары бар. Ол офорт, литография, линогравюра және ксилография техникаларында жұмыс істеп, кескіндеме және монументалды өнермен де айналысқан.

Суретшінің шығармашылығында халық аңыздары, салт-дәстүрлер мен қазақ ауылының күнделікті тұрмысы ерекше орын алды. Исабаев эпикалық кейіпкерлер мен шайқас көріністерін ғана емес, қарапайым адамдарды - әйелдерді, қарияларды, балаларды, музыканттарды, той-думанға қатысушыларды да бейнеледі. Олардың жүздері, киімдері, қимыл-қозғалысы мен айналасындағы орта арқылы суретші дала халқының өмірі туралы түсінік берді.

Исатай Исабаев Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері, Қазақстан Республикасының еңбек сіңірген қайраткері атақтарына ие болып, тәуелсіз «Тарлан» сыйлығының лауреаты атанды. Оның туындылары музейлер мен жеке коллекцияларда сақтаулы. Суретшінің 90 жылдық мерейтойы аталып өтіп жатқан жылы оның шығармашылық мұрасы қайтадан көпшіліктің назарын аударды. 2026 жылдың сәуір айында Алматыдағы Әбілхан Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейінде «Исатай Исабаев. Кітап әлемі» көрмесі ашылса, маусым айында Астанадағы Қазақстан Республикасының Ұлттық музейі шебердің 80-нен астам туындысын біріктірген «Исатай Исабаев. Мұра» атты ауқымды экспозицияны ұсынды.

Kulanshi галереясындағы жаңа көрме жұртшылықты суретшінің шығармашылығымен таныстыруды жалғастырды. Алайда бұл жолы басты назар бір тақырыпқа - беташарға аударылды.

Беташар - қазақ халқының бүгінгі күнге дейін сақталған ең танымал үйлену салттарының бірі. Оның атауының өзі қалыңдықтың бетін ашуды білдіреді.

Рәсім кезінде беті жабылған келінді күйеу жігіттің туыстарының алдына алып шығады. Беташар жырын орындайтын ақын келінге жаңа отбасын таныстырып, туыстарын кезекпен атап, ақыл-өсиет айтады. Келін оларға сәлем салып, тағзым етеді. Рәсім келіннің бетін ашумен және жаңа отбасының оны қарсы алуымен аяқталады.

Беташар музыка мен суырыпсалма поэзияны, шежіре білуді және отбасылық дәстүрлерді тоғыстырады. Осы рәсім арқылы жас келін күйеуінің туыстарымен танысады, ал аға буын оған өзара сыйластық, қонақжайлық пен отбасы алдындағы жауапкершілік туралы түсініктерді жеткізеді.

Анықтама үшін: 2024 жылғы 4 желтоқсанда қазақтың дәстүрлі үйлену салты - беташар ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының репрезентативтік тізіміне енгізілді.

Көрменің ашылуында дәстүрлі беташардың бір бөлігін Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, халықтық және дәстүрлі қазақ әндерінің орындаушысы, әнші әрі домбырашы Ерлан Рысқали орындады.

- Біз, қазақтар үшін беташар - көркем туындыда бейнеленген сюжеттен әлдеқайда терең ұғым, - дейді Ерлан Рысқали. - Бұл - келінді күйеуінің туыстарымен таныстыратын ежелгі үйлену салты. Ақын оған жаңа отбасын таныстырып, үлкендер туралы айтып, ақыл-өсиет береді. Қандай дәстүрлерді сақтау керектігін, туған-туысты қалай құрметтеп, жаңа отбасында өзін қалай ұстау қажет екенін түсіндіреді. Бұл салт бүгінгі күнге дейін сақталып, қазақ мәдениетінде әлі де маңызды орын алып келеді.

- Бүгін мен беташардың тек кіріспе бөлігін, келіннің сәлем салуына дейінгі тұсын ғана орындаймын. Бұл суырыпсалма өнер болады, өйткені дәстүр бойынша ақындар сөзді де, әуенді де орындау үстінде табан астында шығарған. Ол үшін күйеу жігіттің отбасын, оның шежіресін, туыстарын, олардың қоғамдағы орны мен еңбегін жақсы білу қажет болған. Сондықтан беташарды кез келген адам емес, ауылға сыйлы, беделді, музыкалық дарыны бар, сөзді орнымен айта білетін ақын орындаған. Әр ауылдың өзіне танымал әншілері, домбырашылары мен күйшілері болған. Жалпы, музыка халқымыздың өмірінде қашанда ерекше орын алған. Қазақта «Әу демейтін қазақ жоқ» деген сөз бекер айтылмаған. Яғни бір ән болса да айта алмайтын қазақ жоқ деген мағына береді.

Беташардың терең символдық мәні де бар. Келіннің бетін жаулықпен жабу оның бұрынғы өмірімен, туған үйімен қоштасып, жаңа отбасына қадам басуын білдіреді. Дәстүрлі түсінік бойынша, бұл - өмірдің бір кезеңінің аяқталып, екіншісінің басталуы. Жаулық алынғанда қыздың алдында жаңа өмірдің есігі ашылғандай болады. Сондықтан беташар - жай ғана әдемі үйлену салты емес, халқымыздың отбасы, ұрпақтар сабақтастығы және үлкенге құрмет туралы түсініктерін бойына жинаған маңызды дәстүр.

Көрме өткізу идеясы суретшінің отбасының арқасында пайда болған. Оның немересі Меруерт Kulanshi галереясының негізін қалаушы, суретші әрі куратор Ләйлә Махатқа хабарласып, атасының шығармашылық мұрасымен танысуды ұсынған.

- Мен үшін Исабаевтың шығармашылығын дәл Қазақстан графикасы тұрғысынан танып-білу өте қызықты болды, - дейді Ләйлә Махат. - Өйткені кескіндеме әдетте графикаға қарағанда көбірек назар аударады. Ал графика - өнердің өте күрделі түрі. Сондықтан мен график-суретшілердің барлығын әуелден құрметтеймін. Исатай Исабаевтың туындыларымен танысу мен үшін жағымды, сәл күтпеген әрі өте қызықты жаңалық болды. Ескі мектептің өнертанушылары «мықты суретші» деген ұғымды қолданады. Шын мәнінде, біздің өнер тарихымызда мұндай шеберлер көп емес. Олардың әрқайсысын өзің үшін жаңадан ашу әрдайым қуаныш сыйлайды. Бұл мені суретші ретінде де, өнер саласында ұзақ жылдар еңбек етіп келе жатқан адам ретінде де мақтаныш сезіміне бөлейді.

- Маған отбасының өз әкесі мен атасының шығармашылығына деген құрметі ерекше әсер етеді. Бірақ олар оның мұрасын құрметтеп, мақтан тұтып қана қоймай, шығармашылығын көпшілікке танытуға да ұмтылады. Маған осы қасиет қатты ұнайды. Өйткені суретшілердің бәрі бірдей өмірден өткеннен кейін де өнер кеңістігінде өз үнін сақтап қала бермейді. Мұндай жағдайда отбасының еңбегі, қамқорлығы мен күш-жігері орасан зор рөл атқарады. Меніңше, бұл - қазаққа тән қасиет, ата-бабасына деген құрмет. Мұның бәрі уақытты, еңбекті және жауапкершілікті талап етеді. Исатай Исабаевтың ұрпақтарының оның шығармашылығына деген осындай көзқарасы менің ерекше құрметімді тудырады.

- Ал «Беташар» картинасының өзіне келсек, менің білуімше, ол көп көрмеге қойыла бермеген. Оны біздің галереяда көрсету үшін реставратордың көмегі қажет болды. Үлкен кенеп ұзақ уақыт бойы оралған күйінде сақталған, ал мұндай сақтау тәсілі, әрине, оның жағдайына әсер етеді. Қалпына келтіру жұмыстары дәл осы жерде, галереяның ішінде жүргізіліп, шамамен бір аптаға созылды.

Беташар - халқымыздың ең көне дәстүрлерінің бірі. Ал бізде бірден екі беташар болды. Бір жағынан, осы тақырыпқа байланысты туындылар көрмесін ашып отырмыз. Екінші жағынан, көптеген көрерменге картинаның өзін алғаш рет таныстырып отырмыз. Яғни «Беташар» деп аталатын туындының өзіне беташар жасап жатырмыз.

Исатай Исабаевтың қызы Әлия Исабаева мамандығы бойынша музыкант, пианист. Әкесі 2007 жылы өмірден өткеннен кейін ол өмірінің едәуір бөлігін суретшінің шығармашылығын сақтауға және насихаттауға арнаған.

- Менің ойымша, әкем көзі тірісінде-ақ жеткілікті дәрежеде танымал болды, - дейді Әлия Исабаева. - Мәскеуден оралған кезде оның «Айтыс» атты дипломдық жұмысы өте жоғары кәсіби деңгейде орындалған еді. Соның арқасында ол бірден үздік суретшілердің қатарына қосылды. Оны өнер ортасы тез мойындады. Сондықтан алған марапаттары, шығармашылық сапарлары мен қатысқан көрмелерінің бәрі кездейсоқ болған жоқ.

Біз әкеммен бірге оның Әбілхан Қастеев атындағы Мемлекеттік өнер музейіндегі жеке көрмесін дайындадық. Бірақ ол көрменің ашылуына бір айдан сәл астам уақыт қалғанда өмірден өтті. Әкем қайтыс болғаннан кейін маған көрмені тоқтатуға тура келетінін айтты. Бірақ мен бұған келіспедім, көрме міндетті түрде өтуі керек дедім. Астанаға ұшып барып, Мәдениет министрлігіне жүгіндім, министрдің орынбасарымен кездесіп, жағдайды түсіндірдім. Осыдан кейін мәселе шешіліп, көрме өтті. Бәрі осылай басталды. Содан бері әкемнің шығармашылығымен айналысып келе жатқаныма жиырма жылға жуықтады.

- Қазіргі көрмені дайындауға кіріскенде, біз «Беташар» атты үлкен кенепті негізгі туынды етіп алып, оның жасалу тарихына қатысты шығармаларды төңірегіне жинауды ұйғардық. Көрермен көркемдік ойдың қалай туып, біртіндеп қалай дамығанын бақылай алуы үшін әр жылдары жасалған графикалық жұмыстарды, эскиздер мен композицияларды іріктедік. Мен үшін бүгін адамдардың ұлттық дәстүрлерімізге қайтадан назар аудара бастағаны ерекше маңызды.

Kulanshi галереясының үйлестірушісі, өнертанушы әрі археолог Салтанат Сабыр Исатай Исабаевтың шығармашылық жолына және Мәскеуде алған білімінің оның авторлық стилінің қалыптасуына қалай әсер еткеніне назар аударады.

- Ол Мәскеу полиграфия институтында оқыды. Ондағы ұстаздарының бірі белгілі суретші Андрей Гончаров болған, - дейді Салтанат. - Меніңше, бұл оның өзіндік стилінің қалыптасуына маңызды әсер етті. Графика мектебі мен кескіндемелік ойлау жүйесі қызықты үйлесім тапты. Өйткені Исабаев кейін графикамен ғана емес, монументалды кескіндемемен де айналысты. Кескіндеме мектебінің ықпалы оның шығармаларын басқа суретшілердің жұмыстарынан ерекшелендіретін, жарқын әрі бірден танылатын туындыларға айналдырған болуы мүмкін.

Сонымен бірге ол үнемі өзіне жақын, бала кезінен таныс дүниелерге - қазақ эпостарына, мифтерге, аңыздарға, халық шығармашылығына жүгінді. Бұл әсіресе кітап графикасында айқын көрінді. Исатай Исабаевтың иллюстрацияларымен безендірілген әдеби шығарманы оқығанда, туынды мүлде басқаша әсер қалдырады. Кейіпкерлерді, оқиғаларды, тіпті баяндаудың бүкіл атмосферасын жаңаша қабылдайсың.

- Исатай Исабаев сұхбаттарының бірінде шығармашылығының басты тақырыбы әрдайым эпос болып қалатынын айтқан. Ол ауылда өсті, бала кезінен халық аңыздарын білді. Олар оның отбасылық тарихы мен мәдени мұрасының бір бөлігі еді. Меніңше, ол өзін дәл осы тақырыптан тапты және өмір бойы соған адал болып қалды. Кітапқа иллюстрация жасады ма, монументалды композициямен айналысты ма, әлде дербес шығарма жазды ма - бәрінің негізінде оның өз тарихы, мәдениеті мен халқының дәстүрлері жатты.

Көрме қонақтарының арасында «Астана Опера» театрының өкілі Екатерина Ежкова да болды. Ол Исатай Исабаевтың шығармашылығымен алғаш рет студенттік жылдары танысқан.

- Өнер - менің өмірімнің бір бөлігі, - дейді Екатерина Ежкова. - Бұл менің жұмысыммен байланысты болғандықтан ғана емес, ең алдымен өнерді бала кезімнен жақсы көретіндіктен. Сондықтан Ләйләнің осындай тамаша көрме ұйымдастырғанына өте қуаныштымын. Исатай Исабаевтың шығармашылығымен таныспын, бірақ оны өте терең зерттедім деп айта алмаймын. Студент кезімізде біз қазақстандық алпысыншы жылдар буыны суретшілерінің шығармашылығын оқып-үйрендік. Мұны Қазақстан бейнелеу өнерінің дамуындағы алтын кезең деуге болады. Ол кезде суретшілердің жақсы кәсіби білім алуға, жетекші өнер институттары мен университеттерінде оқуға, содан кейін елге оралып, алған білімін өз шығармашылығында қолдануға мүмкіндігі болды.

Мен Евгений Сидоркиннің жұмыстарын өте жақсы көремін. Исатай Исабаевты да осы көркемдік бағыттың лайықты жалғастырушысы деп санаймын. Оның шығармалары қазақы рухқа толы. Соларға қараған кезде халқымыздың болмысының көрінісін көремін. Оның туындыларында қазақтың әдет-ғұрыптары, салт-дәстүрлері, күнделікті тіршілігі, адамдардың мінез-құлқы мен ұлттық мәдениеті таңғаларлықтай көркем бейнеленген.

Мен Исабаевтың график-суретші ретіндегі шеберлігіне ерекше тәнтімін. Ол өте күрделі техникаларда жұмыс істеген. Мысалы, линогравюра - шеберліктің нағыз шыңы. Осындай нәзік, егжей-тегжейлі гравюраларды жасап, кейін олардан баспа таңбаларын алу үшін орасан зор талант, дәлдік пен төзімділік қажет. Меніңше, мұнда оның кітап графикасындағы мол тәжірибесі де әсер еткен. Өйткені ол әдеби шығармаларға көптеген иллюстрациялар жасаған.

Кәсіби қызметімде Исабаевтың шығармашылығымен «Астана Опера» театрында қазақтың «Қаңбақ шал» халық ертегісінің желісі бойынша опера қою идеясы туындаған кезде жақынырақ таныстым. Біз осы ертегінің негізінде жасалған көркем туындыларды іздей бастадық. Сол кезде Исатай Исабаевтың осы балалар ертегісіне жасаған тамаша иллюстрацияларын таптым. Олар маған қатты әсер етті - сондай сүйкімді, әсерлі, сонымен бірге ұлттық сипатқа толы.

- Бүгін үлкен «Беташар» кенебін көрген кезде Исатай Исабаевтың қаншалықты ауқымды әрі жан-жақты суретші болғанына тағы бір рет көз жеткіздім. Оның ұлттық болмысты мүлде әртүрлі көркемдік пішіндер арқылы - шағын кітап иллюстрацияларынан бастап, ауқымды дербес шығармаларға дейін - жеткізе алғаны мені таңғалдырады. Сонымен бірге барлық туындысынан оның қазақ мәдениетіне, тарихы мен дәстүрлеріне деген ерекше көзқарасы сезіледі. Меніңше, оның шығармашылығының құндылығы да осында: ол таныс сюжеттер мен әдет-ғұрыптарды жай ғана бейнелеп қоймай, солар арқылы халықтың мінезін, тарихи жадын және дүниетанымын жеткізді. Бүгінде мұндай шығармалардың көрермендерге, әсіресе жас ұрпаққа қайта ұсынылып жатқаны өте маңызды. Осындай көрмелердің арқасында жастар Қазақстан бейнелеу өнерінің бай мұрасын өздері үшін аша алады.