ШӘҢГЕРЕЙ БӨКЕЙ — ҚАЗАҚСТАННЫҢ АЛҒАШҚЫ ФОТОГРАФЫ ЖӘНЕ АҒАРТУШЫСЫ

1839 жылы Париждегі Франция ғылым академиясында Луи Дагер мен Жозеф Ньепс адамзатқа фотографияны ашты. Арада үш жыл өткен соң, 1841 жылы Жәңгір хан Ордада мектеп ашып, оқушыларды суретке түсіру үшін фотограф жалдады. Соның арқасында Жәңгір хан атындағы мектепті бітірген қазақ зиялыларының көптеген суреттері архивте сақталып қалды. Алайда көпшілік біле бермейтін бір шындық бар: алғашқы қазақ фотографы — Жәңгір ханның немересі Шәңгерей Бөкеев еді.

1905 жыл шамасында түсірілген Ш. Бөкейдің фотосуреті.

Шәңгерей Сейіткерейұлы Бөкей 1847 жылы Батыс Қазақстан облысының Хан Ордасы маңындағы Жасқұс ауылында дүниеге келді. Бес жасында әкесі қайтыс болып, тәрбиесі анасы Ермекке жүктелді. Оның балалық шағы жоғалтуларға толы болды. Әкесінің өлімі — кейінгі отбасылық қасіреттердің басы еді. Бұл қайғылы оқиғалар оның дүниетанымына терең із қалдырып, ақындық шығармашылығында көрініс тапты. Соған қарамастан, Шәңгерей еш қиындық көрмей, ауқатты әулеттің баласы ретінде жас кезінен жақсы білім алды. Кейін Орынбор кадет корпусына түсіп, жергілікті басқару органдарына арналған офицерлер даярлау бөлімінде оқыды. Бірақ екі жылдан кейін оқуды тастап, қызметтен бас тартты. Оның себебін өзі ашық айтты: «Мен қазақ халқына жаза қолдану үшін емес, оны ағарту үшін білім алдым».

Даулетшах Кусепкалиев, один из первых образованных врачей в Казахстане, участник движения «Алаш», с его близкими и родственниками. Фотография Шангерей Бокей.

Шәңгерей Бөкей Ішкі (Бөкей) Орда хандарының әулетінен шықса да, өте қарапайым, кішіпейіл мінезімен халықтың құрметіне бөленді. Біраз уақыт Самара губерниясында сот қызметін атқарып, кейін отставкаға шығып, туған өлкесіне оралды. Әкімшілік қызметке қайта араласпай, ресми түрде Самара губерниясының дворяны ретінде тіркеліп, өмірінің көп бөлігін өз қыстауында өткізді.

Жәңгір хан. 1832–1840 жж. Белгісіз суретшінің жұмысы.

Кейін ол атасы Жәңгірдің Қолборсыдағы жазғы резиденциясына қоныстанды. Көп жыл қаңырап тұрған бұл орын Шәңгерейдің бастамасымен қайта жанданды: ол мұнда алғашқы қымызбен емдеу орнын ашып, жеміс бағының негізін қалады. Оның бау-бақшасының өнімі жергілікті халық арасында өте танымал болды. Қыстауында аңшылықпен айналысып, құстар мен тазы иттер ұстады. Қарамағында 40–50 үй болды. Торғын өзенінің бойындағы Қолборсы ауылында Шәңгерей бастауыш мектеп ашып, ауыл балалары мен қыздарын өз қаражатына оқытты. Осылайша XIX ғасырдың соңғы ширегінде ол даладағы халық ағарту ісінің алғашқы бастамашыларының бірі болды.

Доярки кумысолечебницы «Кумыска». Фотография Шангерей Бокей

Шәңгерей халықпен біте қайнасып өмір сүрді. Ол ауыл балаларын оқыту үшін Ғұмар Қарашты ұстаз ретінде шақыртып, оған орыс тілін үйретті, орыс әдебиетін таныстырды. Өзі де рухани ізденісін тоқтатпады: жеке өмірі мен сезімдеріне негізделген лирикалық өлеңдер жазды, орыс ақындарының шығармаларын қазақшаға аударды. 1911 жылы М. Ю. Лермонтовтың «Беглец» повесін қазақ тіліне тәржімалап, оны алғаш рет көркем аударма үлгісі ретінде жариялады.

Шәңгерей қазақ әдеби мұраларын жинап, жариялаумен айналысты. «Қазақстан» газетінің дамуына үлес қосып, оның шығыны үшін 1500 рубль қаржы бөлді.

Бөкей Ордасының балалары. Шәңгерей түсірген фотосурет.

Қазақ әдебиеті үшін Шәңгерей Бөкейдің орны Сергей Есенинмен пара-пар. Биік талғамды лирик ақын ретінде ол өз поэзия мектебін қалыптастырды. Оған кеңес сұрап келген танымал ақындар арасында Ғұмар Қарашев, Арыстанғали Беркелұлы, Ғали Садырұлы, Сұлташ Ералин сияқты тұлғалар болды. 1911 жылдан бастап оның өлеңдері «Шаир», «Көкшілдер», «23 траур», «Үш ғасыр жырлайды», «Бес ғасыр жырлайды» жинақтарында жарияланды. 1934 жылы жеке жинағы шықты, кейінгі жылдары шығармалары мектеп оқулықтары мен антологияларға енді.

Во втором ряду, вторая слева Айша-ана. Айша дочь двоюродного брата Шангерея, деятеля Западной Алашорды и врача Даулетше Кусепкалиева. 1916 год.

Шәңгерей Бөкей заман жаңалықтарына құмар болды. Ол фонограф арқылы халық күйлері мен әндерін жазып алып, Ескендір Шынтасов, Сары Тартшекен, Жакия Асанов, Макар Жапаров, Сұлташ Ералин сияқты күйші-өнерпаздардың орындауларын таспаға түсірді. Бүгінде Шәңгерейді алғашқы қазақ фотографы деп есептейді. Қазақ фотоөнерінің бастауын Батыс Қазақстаннан іздеу керек деген пікір дәл осы тұлғамен байланысты. 1901 жылы Бөкей Ордасының 100 жылдығына орай, қазақ даласын ағартудағы еңбегі үшін патша ІІ Николай Шәңгерей Бөкейге фотоаппарат және толық жабдық сыйлаған. Осыдан кейін фотография оның сүйікті ісіне айналды.

В нижнем ряду, справа налево — первый Ғұмар Қараш; в верхнем ряду, слева — секретарь Шангерея Ишанғали.

Бұл фотосуретті Шәңгерейдің өзі түсірген. Бұл — оның қоныстанған Қолборсыдағы үйі, бұрын Жәңгір ханның жазғы резиденциясы болған. Дәл осы үйде 1911–1913 жылдары алғашқы қазақ газеті «Қазақстанның» редакциясы жұмыс істеді. Шәңгерей өз үйінде Ғұмар Қараш пен Елеусін Бүйіриннің газетті шығаруы үшін барлық жағдай жасады, оларды жандармерия мен полиция бақылауынан қорғады. Фотография өнерінің шебері ретінде ол өз дәуірінің көптеген танымал тұлғаларын таспаға түсірді.

Больница в Жымпиты (первая на казахской земле). Слева — врач Даулетше Кусепкалиев с супругой и дочерью Гайнижамал. Фото сделано примерно в 1914–1916 годах.

Өкінішке қарай, Шәңгерей Бөкейдің түпнұсқа фотосуреттері жеке коллекцияларда бытыраңқы сақталған. Алайда оның бірқатар еңбектері Батыс Қазақстан тарихи-өлкетану музейінің қорында бар. Солардың қатарында Ш. Бөкейдің қызы Заурештің шалғыншы Айнокпен түскен суреті, Шәңгерейдің өзі отбасы және достарымен бірге түскен сирек кадрлар, Қазақстандағы алғашқы білімді дәрігерлердің бірі, «Алаш» қозғалысының қатысушысы Даулетша Күсепқалиев пен оның жұбайы Айша Бөкейдің фотолары, сондай-ақ Айша Бөкейдің қызы Ғайнижамалмен (1909–1989) түскен суреттері бар. Музей коллекциясында қазақ зиялыларының топтық портреттері, соның ішінде дәрігер Аубакир Алдияровтың суреттері, қазақ балаларын мазанка фонында бейнелейтін кадрлар, қымыз емханасының сауыншылары және қазақ даласының күнделікті өмірінен алынған басқа да әсерлі сюжеттер сақтаулы.

В первом ряду (слева направо): Айша Кусенгалиева — дочь Мухаметкерея; Гайнижамал — дочь Айши, жена Зарубина И. Е.; врачи Зарубин И. Е. и Кашин — коллеги Кусенгалиева. Во втором ряду (слева направо): Ишангали — секретарь Ш. Бокеева; Даулетше Кусепкалиев вместе с Юсуповой, Букейхановым, Мухаметкереем Бокеевым и его сыном Акышем Бокеевым.

1917 жылғы революциядан кейін Шәңгерей Бөкей өз жерін Кеңес өкіметіне қалдырып, денсаулығы нашарлаған соң, отбасымен бірге дәрігер Даулетша Күсепқалиевтің Ақбақай деген жеріне қонаққа барып, сол жерде 1920 жылдың қаңтарында қайтыс болды. Оның өмірі мен шығармашылығы Н. Манаев, М. Әуезов, Қ. Жұмалиев, З. Ахметов және басқа да көптеген көрнекті қазақ ғалымдары мен әдебиетшілерінің назарын аударды. Бүгінде Қазақстан музейлерінің қорларында Шәңгерей Бөкейдің өзі түсірген түпнұсқа фотосуреттер мұқият сақталып келеді, ал оның шығармалары 1962 жылы Қазақ КСР Ғылым академиясы шығарған «XVIII–XIX ғасырлар қазақ ақындарының шығармалар жинағында» жарияланды. 2006 жылы Ақбақайда оның құрметіне граниттен жасалған ескерткіш тақта орнатылды, ал 2022 жылы ел Шәңгерей Бөкейдің туғанына 175 жыл толуын атап өтті — қазақ мәдениеті мен әдебиетінде өшпес із қалдырған ақын, ағартушы және алғашқы қазақ фотографы ретінде.

Материалда Батыс Қазақстан облыстық тарихи-өлкетану музейінің бас қор сақтаушысы Гүлзада Бақытованың (ibirzha.kz) мақаласындағы мәліметтер мен фотосуреттер пайдаланылды.