Тәуелсіздік бағасы: 1986 жылғы желтоқсан көтерілісі

Бұл жылы көпшілікке белгілі «желтоқсан оқиғаларына» 39 жыл толады. Еске салсақ, 1986 жылғы 16 желтоқсанда ҚКП ОК пленумының шешімінен кейін бірден Қазақстан Компартиясының бірінші хатшысы болып Орталық ұсынған, елге беймәлім Геннадий Колбин тағайындалды. Сол күні «Әр халыққа – өз көсемі!» деген ұрандармен бірнеше жүздеген студенттер мен жас жұмысшылар Пленум шешімінің күшін жоюды талап етіп, Брежнев (қазіргі Тәуелсіздік) алаңына шықты. Бейбіт шеруден басталған бұл митинг милиция мен студенттер арасындағы қанды қақтығыспен аяқталып, үш күнге созылды. Алматыдан басқа да Қазақстанның бірнеше қалаларында шерулер болды. 1986 жылғы желтоқсан оқиғалары Қазақстан тарихына Республика тәуелсіздігінің хабаршысы ретінде енді (суретте 1986 жылғы желтоқсан көтерілісінің хроникасынан алынған стоп-кадрлар берілген).

Толқудан бірнеше күн өткен соң жергілікті газеттерде былай деп жазылды: «... ұлттық көзқарастағы элементтердің арандатуына ерген студент топтары қоғамдық тәртіпті өрескел бұзып, өрт қойып, талқандап, жазықсыз азаматтарды ұрып-соқты. Мұның бәрі қазақтардың «қысым көрген ұлттық намысын» қорғау туралы демагогиялық ұрандармен сүйемелденді...» («Нам горько», «Вечерняя Алма-Ата» газеті, 27.12.1986 ж.)

«..Бұл бұзақылар, көпшілігі маскүнемдік пен есірткінің әсерінде болған, бұған қандай құқықтары бар еді...» («Нам горько», «Вечерняя Алма-Ата» газеті, 27.12.1986 ж.)

«Құзырлы органдар тәртіпсіздікке себепкер болған, бұзақылық әрі паразиттік элементтерге қатысты тергеу жүргізуде...» («КПСС Политбюросы» айдары, «Казахстанская правда» газеті, 27.12.1986 ж.)

«Жастарды ұлттық елітудің уытымен улап, адастыруға тырысқан ұлттық көзқарастағы элементтердің әрекеттері алматылық еңбекшілердің заңды ашу-ызасын туғызуда. Қаланың және аудандардың партия және комсомол активтері, еңбек ұжымдары, кең жұртшылық ештеңемен негізделмеген бұл оқушы жастар тобының әрекеттерін қатаң айыптап, кеңес және партия органдары жүргізіп жатқан шараларға белсенді қатысты» («Чужие на площади», «Огни Алатау» газеті, 26.12.1986 ж.)

— Сол кезде газеттерде жазылғанның бәрі жала болатын, — деп еске алады Құрманғазы Рахметов. — Арамызда маскүнемдер де, нашақорлар да, ұлттық араздықты қоздырушы адамдар да болған жоқ. Митингіде біз басшылардан неге бірінші хатшы қызметіне елді, оның мәселелерін білмейтін, сырттан келген адамды тағайындағанын түсіндіруді талап еттік. Бірақ бізді тыңдаудың орнына, қатал жазалады.

— 16 жасымда мен Алматыдағы эксперименттік мектеп-интернатты алтын медальмен бітірдім. Орыс тілі қиын болды, онсыз тек техникалық факультетке ғана түсе алатынымды түсіндім де, тіл үйренемін деген үмітпен әскерге кеттім. 1986 жылы оралған соң бір емтихан тапсырып, КазМУ-дың физика бойынша арнайы бөліміне автоматты түрде қабылдандым. Оқу ағылшын тілінде болды, қосымша сабақ алуға тура келді. Үздік үлгерімім үшін аз уақытта бірінші курс студенттерінің комсоргы болып тағайындалдым.

— Алаңға бірінші рет 17 желтоқсанда, қызығушылықпен бардым. Студенттер Д.Қонаевты мінберге шығарып, бәрін түсіндіріп беруін талап етті. Егер ол сол кезде шыққанда, бәрі басқаша болар ма еді. ЦК ғимаратына делегация жіберілді, бірақ жігіттер қайтып оралмады. Арасында балалы әйел де бар еді, олардың тағдыры не болғаны белгісіз. Мұның бәрі алаңдағы халықтың жүйкесін жұқартты, солдаттар мен студенттер арасында қақтығыс басталды. Алаңда және қала көшелерінде талай әділетсіздікті көрген соң, мен ойлана бастадым: «Өз елімде жүріп неге қорлық көремін? Неге ана тілім өз халқымыздың арасында өгей күйде?» Бір күннен соң, 19 желтоқсанда, біз институттан «Лениннің ұлттық саясаты жасасын!» деген қазақша ұрандармен шықтық.

— Бірақ алаңға дейін жету бізге бұйырмады, жолда милиция қуып жетті. Барлығымызды автобусқа тықты, ал мен қашып үлгердім. Бірнеше күннен кейін мені іздеп келді, алда не күтіп тұрғанын елестете де алмадым. Митингіге қатысқаны үшін мені автоматты түрде комсомолдан шығарып, 7 жылға соттады. Қонаевты Колбинге ауыстыру туралы пленум шешімі шыққан 18 минут біздің болашағымызды алдын ала айқындап, көзқарасымызды түбегейлі өзгертті. Біз мұндайдың бізде де болуы мүмкін екенін күтпедік, қайта құруға соқыр сендік. Ол күндерді еске алу ауыр, бәрін қайтадан басыңнан кешкендей боласың. Не айтуға болады, мен бәрін көзіммен көрдім, талай сұмдық болды...

На снимке один из участников декабрьских событий Ермухан Жунисхан. На тот момент ему было 20 лет

Қазір Ермұхан Жүнісхан — Қазақстан Өнер академиясының академигі және ҚР Суретшілер одағының мүшесі. Ол бәрін кеше болғандай дейін анық еске алады.

— 1986 жылы мен Абай атындағы АПИ-дің көркем-графика факультетіне енді ғана түскен едім, бірақ бірнеше айдан кейін-ақ желтоқсан көтерілісіне қатысқаны үшін оқудан шығарылдым. 16 желтоқсан қарсаңында Колбиннің тағайындалуы туралы әңгімелер жүрді, аудиторияда осы шешімнің әділетсіздігін талқыладық. Айта кетейін, біз орыс басшысына қарсы болған жоқпыз, Қазақстаннан емес адамды қоюға қарсы болдық. Сол күні бәрі тек сөз күйінде қалды.

— Келесі күні, 16 желтоқсанда, бізде живопись сабағы өтіп жатқанда, сырттан дауыс пен шу естідік. Басқа түскенде, кіреберісте жастар жиналып тұрғанын көрдік. Солардан Қонаевты қызметтен алып, орнына Колбинді тағайындағанын білдік. Жастар бізді алаңдағы митингіге қосылуға шақырды. Есімде, мен де, курстастарым да сырт киімсіз, бас киімсіз, сол күйімізде шықтық. Демонстранттармен бірге Гоголь көшесіне түсіп, ЖеңПИ-ге қарай бет алдық. Одан әрі Байтурсынов (бұрынғы Космонавтар) көшесімен жоғары көтерілдік. Абай көшесіне жетпей, бізді милиция машинасы ілесті. Біздің шествуіміз үшін бұл жай ғана бейбіт шеру болды, қандай да бір орысқа немесе кеңес өкіметіне қарсы ұрандар болған жоқ. Артыға қарасам, колоннаның шеті көрінбейді.

— Алаңда қазірдің өзінде «Әр халыққа – өз көсемі!», «Ленин – тірі!» деген ұрандар көтерген көп адам жиналып қалған екен. Сағат үштер шамасында бізге ҚКП ОК басшылары шығып, мінберден қатқыл түрде бәрімізге өз орындарымызға қайтуды бұйырды. Бірақ демонстранттар олардың сөзін елемеді. Суық болды, біз курстастарымызбен жатақханаға қайтып, жылырақ киініп, бір нәрсе жеп алайық деп шештік. Сағат жетілерде қайта келгенде, алаң соғыс алаңына айналып кеткен еді: бірнеше өрт сөндіру машинасы жанып тұр, студенттер мен солдаттар төбелесіп жатыр, біреу ракетница әкеліп, ЦК ғимаратына қарай атты. Бәрі соғысқа ұқсайтын. Милиция Орталық комитет ғимаратын қоршап алды, ал біз оны таспен атқыладық. Солдаттар демонстранттарды қуа бастады да, онда нағыз қырғын басталды – тіпті қыздарды да аямай ұрды. Солдаттар қолдарына дубинка ұстаса, бізде ештеңе жоқ, шегінуге тура келді. Кейін біз жоқ кезде демонстранттарды суық сумен шлангпен атқылағанын, бұл халықтың ашуын одан әрі күшейткенін естідім.

— 17 желтоқсанда біз тағы алаңға жиналдық, — деп жалғастырады Ермұхан Жүнісхан. — Біздің оқу орнымыздың әкімшілігі есіктерді жауып тастады, бірақ біз терезеден секіріп түстік. Алаңға сыймаған халық, ине шаншыр жер жоқ. Жігіттер шығып, өз пікірлерін ашық айтты: сырттан келген адамды қою дұрыс емес, бізге қай ұлттан болса да бәрібір, тек Қазақстаннан, елді білетін, осында өскен лидер керек деп. Демонстранттардың айналасын «дружинниктер» қоршады. Оларды бейбіт тұрғындардан жинап, қолдарына қызыл таңба тағып, қару ретінде арматура берді. Газеттер кейін «арматураны алаңға демонстранттардың өзі алып келді» деп жазды — бұл өтірік. Сағат он бір шамасында алаңға бірнеше БТР келді. Әрқайсысында оншақты адам отырды, барлығы каскада, қолдарында сапер күректері бар. Көз алдымда бір көрініс әлі тұр: жерде бір қыз жатыр, тамағынан қан сорғалап ағып жатыр. Айнала аппақ қар, ал қан сондай қып-қызыл...

— Демонстранттар四 тарапқа қаша бастады. Бірнеше адам «Океан» дүкеніне кіріп кетті, біреуі сөренің ар жағына секірді, біреуі жертөлеге түсті, ал мен дәліз бойымен жүгірдім. Артымнан бір әйелдің: «Ол жаққа бармаңдар! Онда шығатын есік жоқ!» деген дауысы естілді. Дәліздің соңында солдаттар мені қуып жетті. Екі рет басыма дубинкамен ұрып, есімнен тандырды. Есімді жисам, мені аяқтарымнан сүйреп, дәлізбен алып бара жатыр екен. Шыға берісте форма киген бір ер адам жұдырығымен бетімнен ұрып, мені шөгіп отырғызды да, шекара училищесінің он шақты курсанты жабылып, біреуі арматурамен, біреуі дубинкалармен, біреуі таяқпен, біреуі сапер күрегімен ұра бастады. Жақсы болғаны, күрекпен басымнан ұрғанда ол қырынан емес, жалпағынан тиді. Уақытында тағы бір курсант атып жетіп, төбелесті тоқтатты, сөйтіп өмірімді құтқарып қалды. Мені басқа студенттермен бірге автобусқа отырғызып, РОВД-ға алып кетті. Жолда милиционерлер құжаттары барларды түсіріп отырды. Студенттік билегімді алаңда, автобусқа мінгізер алдында алып қойған, сондықтан мен соңына дейін бардым. РОВД-ға келгенде автобустан кіреберіске дейін екі қатар болып дубинка ұстаған милиционерлер тұрды. Бізді, шамамен қырық адамды, екі орындық камераға қамады. Содан кейін тергеу басталды. Таң атқанда ғана мені босатты. Жатақханаға жаяу жетіп, төсектен тұра алмай жатып қалдым. Сөйтсем, менде ми шайқалуы болыпты, үш күн төсектен тұра алмадым. Үшінші күні деканатқа шақырып алып, «жаппай тәртіпсіздіктерге белсенді қатысқаныңыз және сабақтан өз бетінше кетіп, дәрісті бұзғаныңыз үшін институттан шығарылдыңыз» деп хабарлады.

— Менен кейін мені прокуратураға шақырып, демонстрацияға қатысушылардың суреттері бар альбомдарды көрсетті де, егер мен өз таныстарымды көрсетсем, комсомолға да, институтқа да қайтадан қалпына келтіретіндерін аңғартты, — деп еске алады суретші. — Альбомды қарай отырып, мен өз курсстастарымды да, тіпті дене шынықтыру пәнінің мұғалімін де таныдым, бірақ оларды танитынымды білдірмей қойдым. Сол оқу орнына қайта түсуім тек екі жылдан кейін ғана мүмкін болды.

— Желтоқсан оқиғасы мені адам ретінде сындыра алмады, — дейді Ермұхан Жүнісхан. — Ол күндерден қалған жалғыз белгі – өмір сүруге, жұмыс істеуге кедергі келтірген тоқтаусыз бас аурулары еді. Бірнеше жыл емделгеннен кейін, уақыт өте келе ол азайды, бірақ емді әлі де жалғастыру керек. Өткенге қарамастан, мен өмірімді жалғастырып, картиналар жазамын, жұмыстарым әлемнің түрлі елдеріндегі жеке коллекцияларда, ҚР Суретшілер одағының жұмысына белсене араласамын, 2011 жылдан бері Талдықорғанда «Жетісулық желтоқсандықтар» қоғамдық қорын басқарамын. Мені түсініп, қолдайтын отбасым бар.

Калдыкыз Аттемова, учитель физики и математики, тоже в те дни была на площади.

— 16 желтоқсанда бізде саяси экономика сабағы болды. Өз ұстазымыздың орнына сабақты ҚазМУ-дан келген оқытушы жүргізді. Сол кісі сол күні өткен пленумда Колбиннің бірауыздан бірінші хатшы болып тағайындалғанын айтып, тақтаға оның фамилиясын жазып қойды. Аудиторияда осы мәселе бойынша қызу пікірталас басталды.

— Кеш бойы жаңалық күтіп, ертеңінде, 17 желтоқсанда ғана қолымызға газетті жеткізді, бірінші бетінде Геннадий Колбиннің суреті мен оны бірінші хатшы болып сайлағаны туралы мақала тұр. Подругаларыммен бірге газетті жыртып тастадық. Жатақханада бәрі осы жаңалықты ғана талқылап жатты. Сабаққа барудың орнына алаңға бардық. Ешкім бізді мәжбүрлеген жоқ, біз тек биліктен жауап алғымыз келді. Алаңда ешкім жоқ, тек милиционерлер ғана тұрды. Олар бізге: сағат 16.00-де демонстрация болады, сол кезде жауап аласыңдар деді. Көрсетілген уақытта қайта келгенде, алаң адамға лық толы еді.

— ЖОО-да бізді алаңға жібермеуге тырысып, «барсаңдар, жазаланады» деп ескертті. «Неге жазалайды? Біз тек неге Қонаевты алып тастап, Колбинді қойғандарын және оның кім екенін білгіміз келеді» деп сұрадық. Екі сағат бойы тұрып, уақыт өткізу үшін ән айтып тұрдық. Қараңғылық түсті, жауап әлі жоқ. Милиция халықты таратуға тырысты. Екі қадамдай жерде генерал тұрды, бізге тараңдар деп өтінді. Содан кейін не болғанын өзім де түсінбей қалдым, бір жігіт жүгіріп келіп: «Қыздар, кетіңдер! Бәрін ұрып жатыр, ешкімді аямайды, қашыңдар!» деді.

— Біз не істеп қойдық, бізді ұратын не бар деп түсінбедім. Кенет қарасам, арғы жақтан шлем, қалқан, дубинка ұстаған милиция қабырғадай болып келе жатыр. Қашпақ болдым, бірақ сүрініп құладым. 30–35 жастағы, мұртты форма киген ер адам жүгіріп келіп, әр қолында бір-бір дубинка ұстап, боқтап, басымнан ұра бастады, мен есімнен тандым. Есімді жисам, олар мені шашымнан сүйреп, асфальтпен сүйретіп бара жатыр екен, төменде бір жылылық сездім. Білмей қалыппын, ессіз күйде зәрімді ұстай алмай қалыппын.

— Көзімді ашқанда, алаңда тек шапкалар, қан, үрген иттер, қап-қара түтін, өрт қана қалды. Мені сары жүк көлігіне сүйреп апарып, арттан бір солдат теуіп жіберді. Ішке кірсем, жас жігіттер жатыр, отын сияқты бірінің үстіне бірі үйіліп. Мені ең үстіне лақтырып жіберді. Бізді РОВД-ға әкелді, сонда бесінші курс студенті-заңгер мені тергей бастады. Тергеу үстінде бір ер адам кіріп, оған «жедел жәрдем шақыр» деп бұйырды, мені ауруханаға алып кетті. Ауруханада жарамды үстірт емдеп, қайтадан милицияға қайтарды. Кішкентай камерада тағы 54 қыз сидi. Бәрі де ұр-соққы көрген. Біреуінің арқасында шаш қыстырғыштардың іздері, аяқтарында шынжырмен ұрған іздер бар еді. Олардың ешқайсысымен сөйлесуге шамам болған жоқ...

— Үш күн тергеуден кейін, сот-медициналық сараптамадан соң мені жатақханаға апарды. Институтта мені сабақтан босатты, сол кезде мені комсомолдан да, институттан да шығарып тастағандарын әлі білмедім. Бірнеше күннен кейін, 24-і күні, мені тағы алып кетіп, Калинин аудандық РОВД-да үкім оқып, он тәулікке қамауға алды. Бірақ онның орнына мені 20 күн ұстап, 13 қаңтарда ғана босатты. Артымнан ата-анам келіп, үйге қайтқалы жатқанда, жатақханада талып қалдым. «Жедел жәрдем» шақырдық, бірақ оның орнына психиатриялық ауруханадан арнайы топ келді. Есімді жисам, Абай–Масанчи бұрышындағы психиатриялық ауруханада жатыр екенмін, ол жерде 14 күн жаттым.

— Берілген таблеткаларды көзге түспейтіндей лақтырып жіберуге тырыстым, ал уколдардан қашып құтыла алмадым. Ең ауыр жері (Қалдықыз жылап жібереді) – мені гинекологиялық креслоға отырғызып, темір аспаппен бірдеңе істей бастағанда, қан кеткенін, тек кейін ғана түсіндім. Кейін маған желтоқсан оқиғасына қатысқан қыздардың бәрінің қыздығын осылайша күштеп жыртқанын айтты. Ауруханадан мені ата-анам алып кетті. Басымда гематома болды, операция керек еді, бірақ Қазақстанда ешбір дәрігер желтоқсаншыны қабылдауға қорықты, амалсыз Ташкентке кетуге тура келді. Онда мені Мәскеуден келген дәрігерлер ота жасап құтқарды. Кейін олар «сен нағыз өлім аузынан қалдың» деді. Бір жыл өткен соң, маған ректораттан хат келді. Сол алғашқы күндерден-ақ кураторым Мұқашев Қанат мен үшін араша түсіп, сол кісінің көмегімен институтты тәмамдай алдым. Ол кезде: «Уақыты келгенде бәрі өзгереді, ал сендерді Қызыл Құрмет кітабына жазады» дейтін. Ата-анам ерте қайтыс болды. Менің басымнан өткеннің бәрінен кейін анамда ұстамалар басталды.

— 2004 жылы құжаттарымды қалпына келтіріп жүргенде, мен жайлы газеттер жаза бастады. Оқушыларымның ата-аналары сол мақалаларды оқып, директорға: «Неге ондай мұғалім мектепте жұмыс істейді? Психиатриялық ауруханада жатқан адамға неге балаларды сеніп тапсырасыз?» деп шағымданды. Мен ол кезде сау болғанымды, ол жерге күшпен жатқызылғанымды түсіндіруге тырыссам да, бір жылдан кейін мені мектептен кетуге мәжбүр етті. Қазір қазақ мектебінде сабақ беремін.

— Ол кезде мен 24 жаста едім, Гагарин атындағы тігін фабрикасында жұмыс істедім, — деп еске алады желтоқсан оқиғасының тағы бір қатысушысы – Аққұмыc. — 1986 жыл жастар үшін ең ауыр жыл болды, орыс тілін білмейтініміз үшін бізді кемсітті. Желтоқсан оқиғасы – өзімізді көрсетіп, басымызды тік көтеретін күндер еді. Бірақ біздің шығуымыз ұлттық араздықтың көрінісі болған жоқ.

— 17-ден 18-не қараған түні бәрі соғыс туралы қорқынышты фильм сияқты болды. Бізге прожекторлар түсіп, мұздай сумен атқылады, соңымыздан итпен қуды, қолдарында арматура ұстағандар шабуылдады. Мені ұрып-соғып, есімді алдырғаннан кейін, ары қарай не болғанын тек подругамнан естідім. Бізді қоқыс машинасына тиеп, қоқыс орнына апарып, сол жерде лақтырып кеткен. Ол кезде шыны ыдыс жинап жүргендер болды, солардың арқасында бәріміз шұңқырдан шыға алдық. Осы уақыттың бәрінде мен ессіз жаттым, подругам мені тастамай, арқалап жүрді. Содан кейін бізге бір милиционер көмектесіп, 12-қалалық аурухананың қабылдау бөліміне жеткізді.

— Ауруханадан шығарылғанда, баспалдақпен түсіп келе жатқанымда, лифттегі әже маған: «Ә, мынау баяғы ұзақ жасаушы ғой! Мен сені моргта жатқан кезде алып шықтым...» деп айқайлап қарсы алды. Кейін ол біз қабылдау бөліміне түскенде, дәрігерлер мені қарап, «өлген» деп моргқа жібергендерін айтып берді. Үш күннен кейін әже мені тауып алған. Моргқа қалай кіріп кеткенін өзі де түсіндіріп бере алмады, бір күш итермелегендей болған. Іште жарық жанып тұрды, ол каталкада отырған мені көріпті. Сол әже мені моргтан шығарып, палатаға алып барған екен.

— 1985-тен 1995 жылдарға дейінгі ауру тарихтары түгел жойылған. Бірақ менің ауруханада жатқаныма дәлел ретінде журналдағы жазбалар қалды. Осылайша құжаттарымды қалпына келтіре алдым. 2006 жылы 30 қарашада акиматтан қоңырау шалып, «желтоқсан оқиғаларының 20 жылдығына орай мемлекет сізге пәтер береді» деген қуанышты хабар айтқан. Барлық құжаттарды жинап келуімді сұрады. Қуанышпен сол күні-ақ акиматқа бардым, бірақ бүгінге дейін уәде етілген пәтерді алған жоқпын. Бармаған жерім, қақпаған есігім қалмады, ақыры маған үйге телефон шалып, «үндемей жүр, әйтпесе өкінесің» деп қорқытты. Бірақ мен қорықпаймын, о дүниеде де болып келдім ғой.

Гүлбiра Панинова (сол жақта) мен Гүлнара Абылхаирова ол жылы бас киім фабрикасында тігінші болып істеген. Гүлбіра комсорг болса, Гүлнара бригадир болған.

— Сабақтан қайтып келе жатып, екі үлкен әйелдің алаңға шыққан студенттерді дөрекі түрде талқылап жатқанын естідім, — дейді Гүлбіра. — Араларына араласып, оларды айтқандары үшін ұрыстым. Жатақханада барлық қыздар алаңға баруға жиналып жатты. Ол кезде барлығы шықты: қазақтар да, орыстар да, ұйғырлар да, татарлар да. Келесі күні, 18 желтоқсанда, «Әр халыққа – өз көсемі! Колбин, кет!» деген ұрандар жазылған қолжазба парақшалар жасадық. Әуелде митинг бейбіт өтті, бірақ бізді сумен атқылағаннан кейін демонстранттар арасында толқу күшейді (суретте – 1986 жылдың күзі, митингіге қатысқаны үшін сотталған цехтегі подругаларымен бірге Гүлбіра).

— Митингіге қатысып, парақша таратқаны үшін мені екі жылға, ал подругам Гүлнарды үш жылға соттады. Түрмеде бізді ұрылар мен кісі өлтірушілермен бірге отырғызды. Тіпті қылмыскерлердің өздері бізге, желтоқсан қыздарына, басында жатырқай қарады. Күніне 8 сағат тігін фабрикасында жұмыс істейтіп, содан кейін құрылысқа барып, кірпіш, цемент таситынбыз. Гүлнардың кіші інісі де 5 жылға сотталды, бұл ата-аналары үшін үлкен соққы болды (суретте – Гүлнара Абылхаирова жұмыста, 1986 жылдың күзі).

Хроникадан алынған архивтік түсірілімнің стоп-кадры. Суретте алаңдағы демонстрацияға сырттан қарап тұрған адамдар.

Көп адам алаңға қараған балкондардан болып жатқан оқиғаны бақылап отырды.

Желтоқсан оқиғасының ең маңызды буындарының бірі – «Аллажар» фильмінің түсірілімі. Режиссер Қалдыбай Әбенов бұл фильмге 1988-ден 1996 жылға дейін, шамамен 8 жылын арнады. Декабристердің өз пікірінше, бұл фильм – 25 жыл бұрын болған оқиғаларға барынша жақын, шындыққа жуық картина.

— Мен де 17-сі күні алаңда болдым, — дейді Әбенов. — Күндіз әлі бейбіт митинг жүріп жатқан, ал кешке мен Асқар Н. Ашимовпен бірге Мәскеуге ұшып кеттім. Осы сапарға арналған билеттер үш апта бұрын, дәл 17 желтоқсан кешіне алдын ала алынған еді. Қазір ойласам, Жаратқан мені бекер сақтап қалмаған сияқты. 1988 жылдан бері осы фильммен өмір сүріп келемін, жүгім ауыр, бірақ жауапты.

— Фильм түсіру үшін Мәскеуден әріптесім Александр Лапшинды шақырдым. Біздің бірінші міндетіміз – сол жігіттерді тауып, фильмді олардың сөзінен бастау болды: олармен не болды, қандай қорлық көрді, қандай азаптардан өтті – бәрін солардың өз аузынан естіп түсіру. Ешқандай өтірікке жол бермеу керек еді. 1988 жылы әлі де қуғын-сүргін жүріп жатқан, сот процестері өтіп жатқан. Көп адам бізден қорқып, бізді КГБ қызметкерлері деп ойлады. Жаңа жылға дейін ешкімді таба алмадық, іздеуді келесі жылы жалғастырдық. Сол кезде жазасын өтеп шыққан студенттер орала бастады: Хасен Қожа-Ахмет, Аманжол Налибаев, Жансая Сабитова, Ерлан Дакелбаев. Солармен бірге түсірілімге кірістік.

Фильм сюжеті, іс жүзінде, Кайрат Рысқұлбековтың шынайы тарихына ұқсайды. Ол белгісіз жағдайда этаптық түрмеде қаза тапқан. Басты кейіпкер Азаматты жас актер Ахан Сатаев ойнайды («Аллажар» фильмінен сот үкімі жарияланып жатқан сәттің кадры).

1987 жылғы 16 маусымда Кайрат Рысқұлбеков пен тағы бірнеше азаматтардың соты кезінде фототілші Юрий Беккер түсірген шынайы кадр. Сурет KazTAG кеңестік ақпарат агенттігіне арналған. Сот залындағы айыпталушылар солдан оңға қарай: Е. Көпесбаев, Т. Ташенов, Қ. Рысқұлбеков, Қ. Күзембаев. Осы «арандатушылық» сурет жарияланғаннан кейін, ЦК бюросының пікірінше, Кайратты «қаһарман» етіп көрсеткені үшін KazTAG-тың басшылығы, сондай-ақ «Жетісу» газеті редакторы және фотограф жұмыстан қуылып, көп жылдар бойы кәсіби қызметпен айналыса алмады.

— Менің фильмімде, — дейді режиссер, — желтоқсан көтерілісінің нақты кадрлары пайдаланылған. Бұл материалдарды маған «Қазақфильм» киностудиясының техникалық бақылау бөлімінің (ОТК) бастығы Жанна Мұнайтбасова берді. Ол шын мәнінде ерлік жасады. Жұмысынан айырылу қаупіне қарамастан, студиядан сол күндердің хроникасы түсірілген төрт қорап пленканы етегінің астына жасырып, алып шықты.

— 1989 жылы 20 мамырда «Қазақфильм» студиясында декабристердің қатысуымен алғаш рет өзіміздің «Желтоқсан» қоғамдық қозғалысы екенімізді жарияладық. Ол кезде мені тыңдап, аңду қойылғанын білмедім. Маған жалған администраторды қосып берді, ол көріне бастағаннан кейін проблемаларым көбейді. Тергеуге жиі шақыртып, қолдарында сценарийімнің көшірмесі бар екенін көрсетіп, «ол кезде ешқандай құрбан болған жоқ, ешкімді ұрған жоқ, ешкімді қаладан тысқары алып шықпаған» дегенді меңзеп, қысым көрсете бастады.

— Мен олардың дегеніне көнбейтінімді түсінгеннен кейін, кедергі жасай бастады. Жобаны қаржыландыруды тоқтатып, «қатып қалдыруға» тырысты. Сол кезде мен «Барс» деген жеке киностудиямды аштым. Достарым берген ақшаға бір вагон пленка сатып алдым. Оны сақтау үшін «Қазақфильмдегі» арнайы жағдай керек болатын. Киностудия басшылығы күн сайын бір сылтау тауып, мені айыппұлға жегіп отырды. Үш айдың ішінде мен банкрот болдым. Өз пленкамды өзім ұрлауға да тура келді – екі КАМАЗ-ға тиеп, «тағы бір нәрсе ойлап табар» дегенге дейін киностудиядан алып шықтық.

— Өкінішке қарай, фильм үшін түсірілген көптеген бірегей кадрлар ұрланып кетті. Соның ішінде Бурундайдағы батыс қорымының видеосы да бар. Режиссер ретінде өз көзіммен көру үшін сол жерге бардым. Шамамен 800x1,5 метрлік траншея, басында бесжұлдыз, ортасында жарты ай, соңында православ кресті тұр. 1985 жылдан бері осында жұмыс істейтін неміс ұлтының бастығын сөйлеттік, әңгімеміз камераға жазылып жатты. Ол траншея 1986 жылдың желтоқсанында пайда болғанын айтты, бірақ онда желтоқсаншылар жерленгенін терістеуге тырысты.

— Сонда мен одан: «1986 жылдың желтоқсанында басқа жаппай атулар, індеттен көп адамның қырылуы немесе осындай көлемде өлім-жітім болды ма?» деп сұрадым. Ол: «Жоқ» деп жауап берді. Барлығын сыртқа шығарып, екеуміз ғана қалған кезде, ол маған: «Жолдас режиссер, сіз үлкен қателік жібердіңіз. Мұнда микрофон, камерамен емес, бір жәшік арақпен келуіңіз керек еді. Сонда жерлеу орнының жұмысшылары сізге бұл оқиғаның шындығын бүге-шігесіне дейін айтып берер еді. Ол шындықтан сіздің шашыңыз тік тұрып қана қоймай, от болып жанар еді», — деді. Өкінішке қарай, КСРО тарардан бір жыл бұрын бұл қорымды жермен-жексен етіп, барлық мәйітті белгісіз жерге қайта жерледі.

— «Аллажар» фильмі Павлодарда көрсетілгеннен кейін менімен КГБ және ІІМ полковниктері кездескіміз келеді деді: «Жолдас режиссер, сіз траншеяда 1000-нан аса адам жатқанын көргеніңізді айтасыз, ал неге солардың туыстары оларды іздемейді?» Мен оларға: «Дұрыс айтасыз, бірақ туыстардың үнсіз қалуының үш себебі бар. Біріншісі – қорқыныш. Адамдарды соншалықты үркітіп тастаған, олар дауыстап айтуға да қорқады. Біз бір әкені таптық, ұлы алаңда қаза тапқан, ауызша мойындағанымен, баласының сол оқиғаның құрбаны болғаны туралы ешқандай ресми құжатқа қол қоюдан, сотта куәлік беруден бас тартты. Екіншісі – сатып алу. Жоғары қызметке ие болып, баласының өлімін көрмеген болып отырған әкелер бар. Үшіншісі – іздерді жою. КазМУ-дың екінші курс студенті алаңда сапер күрегінен қаза табады, ал ата-анасына «жүрек талмасынан қайтыс болды» дейді. Бұл істі зерттей бастағанда, институттағы барлық құжаты жойылған болып шықты. Бір ғана дәлел – оның студенттік билеті еді», — деп жауап бердім.

— Түсірілімнен бөлек, біз «Желтоқсан» қозғалысының қоғамдық жұмыстарымен де айналыстық. 1989 жылы ЦК КПСС пен қалалық атқару комитетіне 17 желтоқсанда алаңға шығып, қаза болғандарға гүл қойып, Құран бағыштайтынымыз туралы хат жаздық. Келіссөз бірнеше күнге созылды, ақыры митинг өткізуге рұқсат берілді, бірақ алаңда емес, медицина институтының акт залында ғана. Декабристер сахнаға шығып, басынан кешкенін айтқанда, зал түгел: «Желтоқсан жасасын! Колбин, кет! ЦК КПСС, кет!» деп ұрандатты. Соңында барлық жоғары оқу орындарында митинг өткізуге мүмкіндік алдық, ал 17 желтоқсанда алаңға гүл қойып, құран оқыдық. Бұл – біздің алғашқы жеңісіміз еді.

— Бірақ мұнымен тоқтап қалмай, күресті жалғастырдық. 1990 жылы 14 мамырда біз аштық акциясын бастадық, ал 18 мамырға қарай Абдыкулов Мырзагалиден басқа барлық сотталған желтоқсаншыларды босаттық. Оны ең жоғары жаза – ату жазасына кесті. Екі күннен кейін, қозғалысымыз құрылғанына тура бір жыл толғанда, Біз кинематографистер үйінде барлық желтоқсаншылардың алғашқы съезін өткіздік (фото Құрманғазы Рахметовтың жеке архивінен).

— 1991 жылғы 12 желтоқсанда 17–18 желтоқсан оқиғаларына қатысқаны үшін қылмыстық, әкімшілік және тәртіптік жауапкершілікке тартылғандарды толық ақтау туралы ҚР Президентінің Жарлығы шықты. Бірақ осы күнге дейін бұл оқиға ресми түрде желтоқсан көтерілісі мәртебесін ала алмады.

Репортажда желтоқсан оқиғалары туралы хроникадан алынған стоп-кадрлар пайдаланылған.

Материалдың түпнұсқалық нұсқасы 2023 жылы жабылған Voxpopuli.kz порталында жарияланған. Автор тарихи-құжаттық материалдарды сақтау мақсатында мәтінді жеке архивінен қалпына келтірді.