1986 жылы жоғалғандар: Алматыдағы желтоқсан оқиғасы

16 желтоқсанда Алматыдағы Брежнев алаңында (қазіргі Республика алаңы) өткен желтоқсан оқиғаларына 39 жыл толды. Сол кезде студенттер Қазақстан КП ОК бірінші хатшысы Дінмұхамед Қонаевты қызметтен алып, оның орнына Ульянов облыстық партия комитетінің бірінші хатшысы Геннадий Колбинді тағайындау туралы шешімнің күшін жоюды талап етіп, астана көшелеріне шықты. Үш күн бойы қалада студенттер мен милиция арасында қанды қақтығыстар болды. Нәтижесінде 99 адам қылмыстық жауапкершілікке тартылып, соның екеуі өлім жазасына кесілді.

Бахыткали ТАУБАЕВ

Реніш қалды. Білесіз бе, қазір жиі ойлаймын – егер ол кезде мені соншалықты қудаламаған болса, алаңға шыққаныма, бәлкім, өкінген де болар едім. Бірақ олар мені бүлікші, «халық жауы» етіп шығарды. 86-да мен құрылыс алаңында ағаш ұстасы болып істейтінмін, әскерді, Орынбордағы авиация әскерлерін өткергенмін. 17-сі күні құрылысшылар жігіттер жиналып, бір жаққа кетіп қалды. Мен де сыртқа шықтым. 28 панфиловшылар саябағында бір шешен сөз сөйлеп тұр екен, жақсы сөйледі, өте сенімді. Тіл туралы, құқық туралы, туған жер туралы, бейбіт наразылық туралы айтты. Ол жұртты соңынан ерте алды, біз алаңға қарай беттедік. Жолда, шекара басқармасына жақын жерде, Дзержинский көшесімен жоғары көтеріліп келе жатқанда, біз бен дружинниктер арасында қақтығыс болып, әскери адамдар келіп үлгерді. Жанымда екі жігіт болды. Бір студенттің бас сүйегін жарып жіберді, әлі күнге аты есімде – Бейсембеков Ерлан. Маған да тиді, сапер күрегімен ұрды. Бізді РОВД-ға алып келді, тергеді, сосын қоя берді. Жаңа жылдан кейін мені қайта қамап, «фотоальбомнан біреуді көрсетсең, босатамыз, көрсетпесең – отырасың» деді. Мен оларды танымаймын. Өз көзім көрмеген нәрсені қалай айтамын? Ал мені айыптағандар айта алды. «Куәгерлер» менің ұсталған күнгі үстімдегі киімді де дұрыс сипаттай алмады. «Шекара басқармасының ғимаратына баса-көктеп кіріп, торды жұлып тастады» деді. Мен Рэмбоспын ба? Мен – ағаш ұстасымын. Ол жердегі торды сынық темірмен де жұлып ала алмайсың. Прокурор 10 жыл сұрады. Әзер дегенде мерзімді 4 жылға түсірді, ол кезде менің екі кішкентай балам бар еді. Қарағандыда отырдым. Қысым көрсетуді тоқтатпады. Әкімшілікке жұмыс істегім келмеді. Сәл нәрсеге карцерге тығып тастайтын: «Мына декабрист тағы да бүлік шығарып жүр». Кеңес өкіметін қорлады деп, түрме ауласында кезекшінің погонын жұлып алды деп үстіме тағы 2 жыл қосты. Мен аштық жарияладым, 49 келіге дейін арықтап кеттім. Үш ай жертөледе ұстап, сосын Павлодарға жіберді. Ол жақта түрме асханасында аспазбен төбелесіп қалдым – бізге бермей, сметанамен толы бөшкені сыртқа шығарып бара жатқанын көрдім. Қайтадан «одиночка», тағы бір мерзім «қыла жаздады». 88-де біздің істерді қайта қарай бастады, 90-да босап шықтым. Бостандықта бірнеше жыл бойы мені тыныш қоймады. Көрші көшеде біреу төбелесіп қалса, мені РОВД-ға сүйреп апарып, соға беретін. Ұзақ уақыт жұмыс таба алмадым. Бір адам көмектесті, мені кезекші автобус жүргізушісі етіп алды. Жалпы алғанда, бұның бәрін есіме алмауға тырысамын. Тек бір адамды ғана жиі еске аламын – полковник Воробьевты. Ол ғана мені тыңдап, адам сияқты сөйлесті. Қазір мен жұмыс істемеймін. Денсаулық жоқ, түрме де, жас та, ауру да өз әсерін қалдырды. Менің төрт балам бар, оқып жүр, қызым жақында Америкаға стажировкага барады. Өздері жолын табуда, мен оқу ақысын төлей алмаймын. Немерелерді бағып отырмын. Бақыттымын ба? Балаларым – менің бақытым. Түрмеде төрт жылда балаларымды да, әйелімді де бар-жоғы үш рет көрдім. Қалғанының бәрі – хат пен сурет. Біз хаттарды оқып, бірден жыртып тастайтынбыз. Қарсы қолданбасын деп. Босап шыққаныма қанша жыл өтсе де, әлі күнге дейін сол кезде отбасына бере алмағанымды толтыруға тырысамын.

Анар СЕРКЕНОВА

Маған ол кезде 18 жаста едім, бойымда жастық максимализм айқын болатын. Ал бұл неге болды? Бұған қазір ешкім нақты жауап бере алмайды. Тіпті менің қасіреттес достарым да, бәлкім, ақиқатты толық айтпайды. Осы жылдар ішінде бұл тақырыпта не бір толымды материал да оқыған жоқпын, шынымен не болғанын түсіндіретіндей ештеңе көрмедім. Мен бұл туралы естігенді, еске алғанды ұнатпаймын, себебі 18 жасымда ауыр психологиялық жарақат алдым. Мен әлі күнге дейін сол кезде айтқан сөздерімді айтуға құқығым болды деп есептеймін. Мен ешқашан ұлтшыл болған емеспін, орыс ауылы Медведкада өстім. 1986 жылы Талдықорғанда заңгер мамандығына оқып жүрдім. Алматыдағы жағдайды «ауызша радио» арқылы естідік. Достарыммен бірге жиналып, қалалық алаңға шықтық. Бізді тез-ақ тарқатып жіберді. Мені шақырып, сөйлесті, «мені тек түрме ғана түзетеді» деді. 30 желтоқсанда сотталдым, Жаңа жылды тордың ар жағында қарсы алдым. 1,5 жыл берді. Ата-анама өте ауыр тиді, шешем сал болып қалды. Әкем екі жыл бұрын ғана қайтыс болды – сол жылдардың салдары... Оңай болған жоқ. Мен заң техникумында оқыдым, ол жаққа түсу қиын еді, прокурор не судья болуды армандадым, ал шындықта – «зэктікке» түстім. Өзіңді жинап алып, бостандыққа шыққан соң Алматыға кеттім, вокзалдарда бірнеше апта тұрдым, кейін бас киім фабрикасына жұмысқа орналастым. Кейін техникумға қайтадан түсіп, тұрмыс құрып, екі қыз тудым. Ақыры заңгер болдым. Қазір көлік компаниясында жұмыс істеймін. Әлі есімде, сол кезде әкем маған: «Бір күні бәрі өз орнына келеді» деген еді. Білесіз бе, жақында ғана мені 18 жасында алаңда тұрды деп соттаған судьяның Жоғарғы Сот судьяларының атышулы ісінде айыпты ретінде өтіп, қызметінен алынғанын білдім. Ол кезде, 26 жыл бұрын, менің 20-ға да толмаған шағым еді. Мен өмірімді қайта бастай алдым. Ал енді оған алпыстан асқанында бәрін басынан бастау әлдеқайда қиын.

Нурлыбек КУАНБАЕВ

Дыбыс. Айқай. Алаңға адам сыймай кетті. Біз бірінші пардан шығып, алаңға кетіп қалдық. «Менің Қазақстанымды» айттық. Алдымен қар домалақтары, сосын тастар ұшты. Артынан дубинкалар іске қосылды. Ымырт үйірілгенде алаңға өрт сөндіру машиналары келіп, бізді су шашып қуды. Есімде, өте суық болды. Біздің колоннадағы жігіттердің бірінде транспарант бар еді, бұл жағдайымызды қиындата түсті. Тергеу тобы бәрімізді сұрақтан өткізіп, транспарант – қатысу ғана емес, тіпті ұйымдастыру белгісі деп қарады. Біздің іспен Қазақ ССР прокуратурасы айналысты, бәлкім сондықтан бізді басқалардай қатыгездікпен ұрып-соқпады, қорламады. Мені отырғызбады, бірақ оқудан шығарып, ВЛКСМ-нан алып тастап, 1987 жылдың 1 наурызына дейін қаладан кетемін деген қолхат алды. Болашаққа жолды толығымен жабуға тырысты. Мен Қызылордаға, үйге кеттім. Кейін білдім, жергілікті органдар құпия поштамен мен туралы «ерекше қадағалау» нұсқауын алған екен. Ол кезде ол не екенін түсінбедім. Көп ұзамай Шаханов комиссиясы жұмысын бастап, 1992 жылы Назарбаевтың желтоқсандықтарды ақтау туралы Жарлығы шықты. Алматыға қайтып келіп, университетке қайта түстім. Бірақ ол кезде жасым 25-те, ал физика, әсіресе ҚазМУ-де, өте қиын. Үйлендім, қазір үш балам бар. Кейін түрлі жұмыстар істедім. Соңғысы – мектепте география мұғалімі, жалақысы мардымсыз еді. Бізге бірнеше жыл бойы жалақыға 100% үстемақы береміз деп уәде етті. Кассаға барсам, үш мың теңгеден сәл ғана артық қосыпты. Бұрынғы жылдары 15 пайыздан ғана қосылып келген дейді. Сол күні жұмыстан кеттім. Қазір қоғамдық жұмыспен айналысамын – «Желтоқсан» халықтық-патриоттық қозғалысы» РҚБ төрағасымын. Білесіз бе, мен ешқашан ештеңеге бір грамм да өкінген емеспін. Әр ұлттың тарихында сыналатын бір сәті бар. Егер ол біздің ғасырға келсе, демек солай болуы тиіс болды. Бірақ ең қиыны кейін басталды – репрессия тетігі іске қосылды. Ол кезде бізді ешкім қорғай алмады. Тіпті соғыс көрген әкелеріміз де. Әкем коммунист еді. Оны да «кілемге» шақырып, сөгіс берді, бірақ мені ешқашан жазғырған жоқ. Ешқашан. Әлі күнге дейін бізге ресми статус бере алмай келеді. Бәлкім, менің толық бақытты болуым үшін жетпей тұрған жалғыз нәрсе – осы шығар.

Журсин ТАСТЕКЕЕВ

1986 жыл, ҚазМУ-дің физика факультеті, мен 21 жастамын. Бар болғаны 18 минутта ОК-нің бірінші хатшысын алып, Қазақстанда бірде-бір рет болмаған адамның тағайындалғанына сене алмадық. 17-сі күні біз жатақханада жігіттермен дастархан жайдық – курстасымыз палау пісірген. Сол кезде сырттан шу естілді. Адам лық толы. Дастархан сол күйі тиілмей қалды. Алаңға барып, Қонаевты талап еттік, ол шығып, бізге бірдеңе түсіндіреді деп сендік. Бірақ оның орнына сахнаға прокурор мен басқа да билік өкілдері шығып, тарағанымыз жөн екенін ескертті. Кешке қарай демонстрацияны күштеп таратуға бұйрық берілді. Кім тұрғанына қараған жоқ – қыз ба, жігіт пе, бәріне тиді. Маған да дубинка тиді, алаңнан қашып, жатақханаға қайтып келдім. Біздің жігіттер остыған дастарханның айналасына қайта жиналды. Ал топтағы қыздар жылап отыр – мені өлтіріп тастады деп ойлапты. Мен ең соңғы болып қайтқан екенмін. Ертеңіне тағы алаңға бардық. Бәрі түс секілді, түсініксіз еді. Қорқыныш та аса болмады. Бір жігіт: «Үш күн тұрақтасақ, БҰҰ араласады, әлемдік қауымдастық назар аударады» деп қоятын. Есімде, бара жатқанда ДНДшниктерді – халық жасақшыларын алаңға кіреберісте сапқа тұрғызғанын көрдік. Ол кезде орыстарды: «Қазақтар балабақшаларды тас-талқан етіп, орыстарды өлтіріп жатыр» деп үркітті... Оларға кесек арматура, тастар таратты. Маған, ауылдан келген балаға, қорқынышты болды. Оларға қарасам, өздері де қорқып тұр. Ер адамдардың бірі: «Балалар, ол жаққа енді жол жоқ, үйлеріңе барыңдар» деді. Әрине, тыңдамадық. Алаңға жақындағанда автобус көрдік. Бізді ұстамақ болды. Қаштық, көбін ұстап әкетті. Кейін бәрімізді прокуратураға жеке-жеке шақырып, жауап алды. Неге екені белгісіз, мені сабақтас ағымнан жалғыз өзімді ұзақ шақырмады. Өзімді сатқын сезіндім. Кейін лекцияға костюм киген екі адам кірді. Декан ашуланды. Олар кешірім сұрап, «соңғы рет» деп уәде етті. Сол кезде мен қол көтеріп, өз еркіммен шығуға рұқсат сұрадым. Сол кезде – физика ағылшын тілінде оқытылатын физфакта менің жерлесім Құрманғазы Рахметов те оқып жүрген. Оны біз әлі күнге дейін бәріміз құрметтейміз. Ол ешкімді сатып бермей, өзі 7 жылға сотталды. Ісі дүркіреп өтті. Мені: «Алаңда болдың ба, қайдансың?» деп сұрай бастады. «Семей өңіріненмін» дедім. Сонда олар: «Рахметовты танисың ба? Демек, бәрін бірге ұйымдастырғансыңдар!» деп жармасты. Кейін жатақханадағы жігіттер: «Неге ол жерде болғаныңды айттың? Ертең бәрін жоққа шығар» деді. Ертеңіне мені басқа кабинетке кіргізді. Жоғары шендісі: «Мынаны неге әкелдіңдер? Алаңда болдың ба?» деп сұрады. «Жоқ» дедім. Сонда ол: «Біздің басқа да жұмысымыз жоқ па?» деп, мені босатуды бұйырды. Коридормен жүріп келе жатып, Құрманғазыны көрдім, оны бір жаққа алып бара жатыр екен. Жанында – еңгезердей бір еркек. Мен сәлемдесуге жақындадым. Сол сәтте мені қайтадан «айналдыра» бастады: «Жерлестерің бе? «Алаңға бармадым» дейсің бе? Қазір сенің фотосуреттеріңді тауып аламыз». Ол кабинеттен шығып кеткенде Құрманғазы: «Мұнда бөгелме, әр бетте сенің бейнең тұр» деді. Мен кетіп қалдым, әрі қарай барлығы басқалардікі сияқты: оқудан шығару, 1987 жылдың 1 наурызына дейін қаладан кету міндеті. Құрылыста істедім. Ал армандар бар еді. Білесіз бе, ол кезде провинциядан келген балаға ҚазМУ-дің мұндай факультетіне түсу өте қиын болатын. Мектепте жақсы оқыдым, бірде-бір үштігім болған жоқ. Оқуға түсіп, ғылыммен айналысқым келді. Бірақ бәрі опырылып түсті...

Қазір балалар тәрбиелеп жатырмын. Кәсіпкермін. Сонда да ештеңеге өкінбеймін. Біз, 1986-да «жоғалғандар», ақыры тәуелсіздікке қол жеткіздік – бұл тарихтағы жуан нүкте. Ең басты нүкте.

Абайдулла РУЗИЕВ

«Неге шықтың, қазақ емес болсаң?» деген сөздер айтылды. Иә, мен қазақ емеспін, бірақ мен Қазақстанда тұрдым және әлі де тұрамын. 1986 жылы біз бүкіл жатақханамызбен көшеге шықтық. Ол кезде мен Киров атындағы зауытта өзек салушының шәкірті болып жұмыс істедім. Біздің жатақхана көпұлтты еді: қазақтар, ұйғырлар, әзербайжандар, түріктер және татарлар. Барлығымыз ұйымдасып, бейбіт демонстрацияға шықтық. Ол кезде біз саясатпен айналысқан жоқпыз. Біз әділетсіздікке қарсы күрестік. Орталықтың диктатына қарсы шамамен 500 адам жиналдық. Сол 500-дің ішінен тек екеуі ғана сотталды. Соның бірі – мен.

Алаңда Үкімет үйінен адамдар трибунаға шығып, бізге тараңдар деді, бірақ ешкім кетпеді. Сонда олар бірнеше адамды ғимаратқа кіргізді, әрине, келіссөздерге бара жатқандай. Сол жігіттерді біз кейін көрген жоқпыз. Содан кейін, білесіздер, студенттерді қуып тарата бастады. Бізді курсанттар ұрды. Мен қарсыласқам. Біз жауап ретінде бізді аязда сумен атқылаған өрт сөндіру машинасын өртеп жібердік. Бұл күлкілі анекдот сияқты естіледі, иә? Өрт сөндіру машинасы — жанып кетті...

Бізді Калинин аудандық ІІБ-не алып кетті, мен 15 тәулік отырдым. 15 рубль айыппұл салып, босатты. Мен кінәмді мойындамадым, бір айдан кейін жатақханаға мені алуға келді. Менің үстімнен бес жылға үкім шығарды. «Жәбірленушілердің» фамилиялары әлі есімде — Бриль мен Манахаев. Алдымен Гурьевте отырдым, кейін Маңғышлаққа жіберді, содан соң Кемерово облысына, орман құлатуға. Жалпы 3,5 жыл отырдым.

Мен өзім Шелек ауданынанмын, Алматы облысы, Қаратұрық ауылы. Білесіздер ме, мен өмірімді басқаша жоспарлағанмын — зауытта токарь не фрезеровщик мамандығын үйреніп, кейін, бәлкім, зауыттан пәтер алып, қалада тұрамын деп ойладым. Болмады. Бостандыққа шыққанда зауытқа қайтпадым, шақырса да бармадым. Бұл — адамдыққа жатпайды, қайтып келу. Менің кесірімнен олардың да мәселелері болды. Өзімнің Қаратұрық ауылына кеттім, құрылысшы болып істедім, кейін темекі өсірдім. Қазір жер шаруашылығымен айналысамын — көкөніс, жеміс-жидек, жай ғана өмір сүріп жатырмыз. Балаларды тәрбиелеп отырмын. Өкінбеймін. Денсаулықты, рас, жақсылап-ақ «соғып» кетті, барлық жағынан.

Қазір алаңға шығар едім, бәлкім, тек қандай да бір мәртебені қорғау үшін. Біз, желтоқсаншылар үшін. Ал сол кезде — біз жас едік, әділетке сенетінбіз. Біздің жатақханада заң сондай еді: бір бауырды ренжітсе, бәріміз бірге араша түсетінбіз. «Барамын — бармаймын, қазақ — қазақ емеспін» деген әңгіме болған жоқ. Бізге әділетсіздік көрінген, және біз бәріміз бірге оған қарсы шықтық.

Алимжан ОМАРОВ

Менің туған күнім — 17 желтоқсан. Бұл маған сотта көмектесті. Орысша формулировканы әлі күнге дейін есімде сақтадым: «қылмыстық әрекетті жасаған кезде кәмелетке толмаған болған». Осындай кәмелетке толмаған жасөспірім болып, Шымкенттен Алматыға 8-сыныпта келдім, біздің отбасында 7 бала болды, мен екіншісімін. Физика-математика бағытындағы мектеп-интернатта оқыдым, бітіріп, ҚазМУ-ға түстім. Ол күні жастар көшеде «Жаса, Қазақстан!» деп айқайлап жүрді. Мені бір курстасым ұстап берді. Оны неге айтамын? Ол сонымен өмір сүреді, мен емес. Мені Жамбылдан келген тергеуші тергеді. Біз ол кезде орыс тілін нашар білетінбіз. Ол маған қазақша сұрақ қояды, бірақ қағазға орысша жазды. Мен қол қойдым. Не жазғылары келсе, соның бәрін жазып қойды. Кейін белгілі болды, мен сотта Құрманғазы Рахметовтің ісі бойынша куәгер ретінде көрсетіліппін, мен оны айыптайтын қағазға қол қойыппын-мыс. Сотта аудармашы маған соны айтып берді, мен залда тұрып сол сөздерден бас тарттым. Олар маған енді мені жалған айғақ бергені үшін жауапқа тартатынын айтты. Мен келістім, мен адамды жалаға қоса алмаймын. Сотта оның көзіне тік қарадым. Барлық газеттер Құрманғазының ісі туралы жазды. Сол жерде мені де атап өтті. Университеттен шығарып жіберді, әкеме ештеңе айтпадым. Ойланып жүрдім: тіпті 2 жылға соттаса да, хат жазып, «әскерге кеттім» деп айтамын деп. Олардың көзіне қалай қараймын? Бірақ әкем сондай мақалалардың бірінен бәрін оқып қойды. «Балам, бұл шынымен сен бе?» Айтуға тура келді. Ол ұрысқан жоқ, маған сенді.

Мен адвокат іздей бастадым. Ешкім «халық жауын» қорғауға келіспеді. Тек бір қыз келісті, юрфактың түлегі. Бұл оның алғашқы ісі еді, ол өте жақсы дайындалды. Материал жинады, менің жақсы оқығанымды, мектептен бері жұмыс істегенімді, марапаттарым бар екенін дәлелдейтін құжаттар тапты. Прокурор 4 жыл колония сұрады. Мен оны естігенде, тура ішіме соққы тигендей болды. Ақырында алты ай шартты жаза берді, «химияға» жіберді.

Мен ауылға жұмыс істеуге кеттім. Мені тек бір нәрсе қинайтын — мен ата-анамды ұятқа қалдырдым. Бізді нашақор, масыл, «халық жауы» қылып көрсетті, саусағымен шүлдірейтін. Мен бригадада жұмыс істедім, жүзім байлайтынбыз, өз ойымнан адасып кетем бе деп жүрдім. Тыңдасам — мені талқылап жатыр. Ал мен өзімді қорғауға ештеңе айта алмаймын. Оның не екенін сіздер білмейсіздер. Әкемнен жанымда адам болмағандай жұмыс тауып беруін сұрадым. Мені қойшының көмекшісі қылып орналастырды. Сонда ғана тынысым ашылды. Дала, қойлар, сен жалғызсың. Ойлануға болады. Солай жарты жыл өтті. Сол кезде «ешқашан Алматыға қайтпаймын» деп ойладым, бұл қаладан жек көріп кеттім. Мен жақсы оқитынмын, кеткенде бәрі ата-анам менімен мақтанатынын білетін. Жазам аяқталған соң әскерге кеттім, Моңғолияда қызмет еттім. 91 жылы университетке қайта қабылданып, бітірдім, аспирантураға түстім. Бірақ кейін ғылымды тастауға тура келді — қиын болды, отбасын асырау керек: базарда сауда жасадым, жүкші болып істедім, не жұмыс болса, соның бәрін істедім. Тірі қалдық.

Және білесіздер ме, осының бәрінен мен бір басты сабақты түсіндім: не болса да, адам бет-пердесін жоғалтпауы керек, адам болып қалу керек. Менің сондай бола алдым деп сенгім келеді.

Эльмира

Маған 17 жаста едім, ауылдан шыққан қызбын. ПТУ бітірдім, жолдамамен жұмысқа орналастым. Барлығы алаңдағы ереуіл туралы айтып жүрді, біз жатақханадан сол жаққа бардық. Көшеде адам көп болды, біз Абаймен жүрдік, адамдар тоқтаусыз қосылып жатты. Алдымыздан үш милиционер шығып, бізге иттерді айтақтады. Жігіттер, әрине, ашуланып қалды, ақыры бүкіл топ иттерді таптап өтті. Сол кезде ешқандай ескерту жасамай, топқа оқ жаудыра бастады. Қандай оқ-дәрі болғанын білмеймін. Бірақ түнде, тірі адамдарға, ескертусіз оқ ату – бұл не әрекет? Меніңше, ешкім жараланған жоқ. Сол сәтте біз тағыланып кеттік... Сол жігітті, милиционерді, ұрып тастады. Алаңға жеткенше, мен үнемі ойладым: тірі ме, жоқ па? Көп жылдар бойы ойландым: біз дұрыс болдық па? Бізді адам емес сияқты көріп, оқ атуға бола ма еді?

Алаңда қасық қоятын жер жоқ еді. Мүмкін, бұл менің сұрағыма жауап болған шығар. Бізді қуады, біз қайтадан басқа жақтан кіреміз. Бізді мұздай суға малды. Менің ұзын шашым бар еді, таңертең оған мұз қатып қалған. Сол сезімді әлі есімде сақтадым — шаштың арасындағы сықырлаған, тікенектей мұз. Біз жылыну үшін от жақтық. Осы оқиғалардан кейін мені және тағы бір қызды наурызға дейін РОВД-ға сүйреді. Екеуімізді де жақсы қинады, ол кезде көп адамды қинады... Бір қызды өлді деп ойлаған, ол моргта есін жиған. Біз бәріміз бір нәрседен өттік. Көп адам оны еске алғысы келмейді. Әкем сол кезде мені қолдады. Анам... Анамды мен қазір түсінемін, өзімнің үш балам бар кезде. Мен де ана болсам, балаларымды ешқайда жібермес едім, өзім баратын едім. Бұл – аналық инстинкт.

Жылдар өте келе бұл күн мен үшін, мүмкін, мерекеге айналар, бірақ әзірге ол — тек маңызды күн. Әр жылдың желтоқсанында, осы күндері жүрекке бір алаңдаушылық кіреді. Әлі 26 жыл өткенде оның жоғалып кетуі үшін аз уақыт шығар.

Нурман ШЫНЫБАЕВ

Мен Чүнжиденмін, 1986 жылы техникумда оқыдым. Қазақ мектептерінен келген студенттердің орыс тілінде оқуын ешкім түсінбейтін. Біз біртүрлі, адасқан сияқты едік. Орыс баласы бес алатын жерде бізге төрт қоятын, тек тіл қиын болғандықтан. Сессияны әрқашан ең соңғылардың бірі болып жабатынбыз. Сол себепті біз алаңға шықтық. Біз орысқа қарсы болған жоқпыз, біз Қазақстаннан емес адамға қарсы болдық. Осы жерді, біздің елді білетін адамға біз қарсы болмас едік.

Бәрі бастапқыда тыныш болды. Қайнағанның бәрі – ішімізде қайнады. Бірақ демонстрацияны тоқтату үшін арандатулар, төбелестер қажет болды, осының бәрі бізді таратуға себеп беретін. Біз қазіргі гимнді söyledik. Адамдарды алаңнан қуған кезде, мені УАЗ-дың ішіне қамап, жарты сағат ұстап отырды. Бір полковник келіп, зекиіп, кейін босатып жіберді. Бірақ ақырында мені бәрібір ұстады, және «жәбірленуші» табыла кетті – ол мені өзіне қол көтерген адамға ұқсайды деп айтқан. Ол кезде істерді тез фабрикациялайтын, бір айдан кейін мені 8 жылға соттады. Мұндай жазаны адам өлтіруге береді, ал мен ешкімді өлтірген жоқпын. Сол кезде анам сот залында жылап жіберді. Кейін этаппен Маңғышлақ, Қызылорда, Екібастұз, Жамбылға жіберілдім. 87 жылы әкем мен анам Қызылордаға мені көруге келді. Әкемді соңғы рет сонда көрдім, бір жылдан кейін ол қайтыс болды.

Екі жарым жылдан кейін менің бір бабыма өзгеріс енгізді. Барлығы үш жыл отырдым. Мен оқыдым, ең үздік студенттердің бірі болдым. Ал осылай бір сәтте ең жаман қылмыскерге айналдым, болашағымнан да, жақындарымнан да айырылдым. Бұл әділдік пе? Бұл – әділетсіздік.

Аскар БЕКБОСЫНОВ

Мектепте мен жақсы сызатынмын, сондықтан әскерден кейін архитектура техникумына түстім. Үй салғым келді, бұл жақсы іс қой. Ал өзім мемлекеттік үйге түстім. Өзім Аралданмын, Алматыда техникумның жатақханасында тұрдым, алаңға жаяу бес минуттық жер. Не болғанын естігенде, әрине, алаңға бардым. Айтпақшы, мен жатақхананың старостасы едім. Кішкентайларды жібермедім — 15 жастағы, 8-сыныптан кейін түскендерді. Қыздарды да жатақханадан шығармайтынмын. Ал ересектерді өзім жинадым. Бізде Лениннің портреті болды. Қыздардың далабын алып, әр халыққа өз көсемі болуы керек деген сөздерді жаздық. Сол портретпен мені суретке түсірді.

Есімде, машинаны халықтың үстіне жібергенде, адамдар құлай бастады. Бір-бірінің үстіне. Бұл... ағаштан жапырақтар қалай түссе, адамдар да солай құлады, түсінесің бе? Дубинкамен ұрғанда онша қорқынышты емес, бірақ бәрін ұрды — қыздарды да ұрды. Бізді маскүнем, нашақор етіп көрсетті. Ал мен ол кезде тіпті темекі де шекпейтінмін, қазір ғана шегемін. Жаңа жылға Қызылордаға барып үлгердім. Алматыға қайттым. Техникумдағылар менен қашқақтайды, бірақ ешкім ештеңе айтпайды. Досымды тауып алдым, ол мені бірнеше аптадан бері іздеп жүргенін айтты. Екі күн өз бөлмемде жатып шықпадым. Сосын парадтық костюмімді киіп, галстук тағып, сабаққа шықтым. Сол күні сабаққа екі адам келді, өздері де галстукта. Мені алып кетті, бір ай КПЗ-ның жертөлесінде ұстады. Онда ештеңе болған жоқ: ни төсек, ни матрас, ни нара. Тергеу, соққы, қайта жертөлеге — күні-түні солай. Терезе де жоқ, уақытты жоғалтып алдым. Кейде камераға басқа адамдарды әкелетін, олар да соққы жеген. Әрине, оларды да тергеген. Бір жігіт маған: «Сейфуллиндегі изоляторға ауыстыруды сұра, сені мұнда заңсыз ұстап отыр» деді. Сұрадым. Ал ол жерде, қарасаңдаршы, тіпті бір сағат серуен болады екен! Ақырында мені 2 жылға соттады. Сонда мен терең тыныс алдым. Неге дейсіз бе? Өйткені осы уақыт бойы мені не өмір бойына отырғызады, не атып тастайды деп ойладым.

Соңында Балхашқа жіберді, мен ол жақта әскерде болғанмын. Анам кейін: «Сені Алматыға жіберуге болмайды, бірде екі жылға жоғалып кетесің» деді. Не әскерге, не түрмеге. Жалпы, түрмеде жаман болған жоқ. Онда да адамдар бар. Бірақ 87-жылы мені жүк көтергіш техника басып кетті — аяғым сынды. Мені Карлагқа ауыстырды, аяғымды кеседі деп ойладым. «Халық жауы» ретінде. Жоқ, қалдырды.

Қазір менің балаларым бар — үш қызым, бір ұлым. «Жұмаққа барасың ба?» дейсің бе? Жоқ, тозаққа барсам да, тек Балхашқа емес. Бақыттымын ба? Бұл сұраққа жауап бере алмаймын. Қиын. Көп нәрсе армандадым, бірақ бәрі орындалмады. Сол кезде алаңда біз тәуелсіздік үшін күрестік, біз оны алдық. Бірақ шын айтсам, біз дәл осындай мемлекетті армандаған жоқпыз. Мен адамдардың бәрі жақсы өмір сүргенін қаладым, бүгінгідей: біреу алтынға көмілген, біреу аш жүрген болмауы тиіс еді.

Кенжебай ОТАРБАЕВ

1986 жылға қарай мен Тольяттиде әскерде болып үлгердім, туған Жамбыл облысыма қайтып келдім, содан кейін Бішкекте біраз жұмыс істедім, ол кезде мұндай шекаралар жоқ еді, бәрі оңай әрі жақын болатын. Кейін армиядан сыныптасым келді, мен оны күттім де, 85-жылы екеуміз Алматыға политехке оқуға түсуге бірге келдік. Ол жылы түсе алмадық. Күндіз СМУ-да жұмыс істеп, кешке дайындық курстарына баратынбыз, мен инженер болғым келді: тіпті би кештеріне де бармай, тек емтиханға дайындалдым және жұмыс істедім. Бірақ, көрсеңіз, пешенеге жазылмаған екен.

17-сі күні біз тапсырып жатқан нысанның терезесінен алаң көрініп тұрды, адамдар жиналып жатты. Біз алтау-жетеу едік, нысаннан шығып кеттік. Ән айтып, Қонаевты талап етіп, плакаттар ұстадық. Бірнеше адамды Үкімет үйіне кіргізді, кейін олардың сонда соққыға жығылып, ұсталғанын білдік. Келесі күні біз қайта келдік. Қақтығыс басталған сәт есімде. Тура ортада — «Океан» дүкенінің жанында тұрғанмын. Бір кезде бәрі қаша бастады, менің басымды жарып, саусағымды сындырды. Травмпунктке барғанымда, сол жерде мені ұстап, Алма-Ата I вокзалы маңындағы СИЗО-ға әкелді. Төрт камера жігіттерге, екі камера қыздарға арналған еді. Қатты ұратын, тамақ бермейтін. Тек кешке жарты кружка шай мен бір тілім нан. Камерадағы адамдардың бәрі соққыға жығылған — бірінің көзі көгерген, бірінің аяғы сынған — аман адам жоқ еді.

Мені Жаңа жылға дейін ұстап отырды. Үйге барып қайттым, қайта оралғанда мені тағы ұстады. «Стаканға» қамады, білесіз бе ол не екенін? Онда тұруға да, жатуға да болмайды, тек жартылай отырып қана отырасың. 7 ақпанда сот болды. Қалалық сот ғимараты — 4 қабат. Сол күні барлық қабатта желтоқсаншылардың істері қаралып жатты. Мені 6 жылға соттады. Маңғышлақ — Тараз — Қостанай, күшейтілген режим. Мен 2 жыл 3 ай отырдым, 89-жылдың наурызында босатты. 1 сәуірде. Үйдегілер сенген жоқ — қалжыңдап тұр деп ойлаған. Алматыға қайтадан барып, оқуымды жалғастырмақ болдым, бірақ анам қатты ауырып қалды.

91-жылы бәрібір Алматыға келдім. Жұмыс істедім, метрода құрылысшы болдым. Қазір мектепте шаруашылық меңгерушісімін. Балаларым өсіп кетті. Айтпақшы, үлкен ұлым — Қайратты, біздің күрес жолдастарымыз Қайрат Рысқұлбековтің құрметіне солай атады. Ол да сондай патриот болса деймін, тек оның армандары, біздің армандардан айырмашылығы, орындалсын.

Улжалгас ИСАБАЕВА

Көлсай көлін білесіз бе? Мен сол жерде өстім, айнала — керемет табиғат. 1974 жылы Алматыға келдім. Тігінші-моторист болып жұмыс істедім, техникумда оқыдым. Кейін тұрмысқа шықтым, 1979 жылы қызымды тудым. Ол кезде маған оңай болған жоқ. Ал ауылдан ата-анам қалаға келгенде, өздерін шетелдіктердей сезінетін. Егер біз бір жаққа шетелге тіл білмей барсақ, дәл сондай күй болар еді.

1986 жылы мен Нархозда сырттай оқып, тас қалаушы-монтажник болып жұмыс істедім. Орыс тілінсіз басқа жұмыс табу мүмкін емес еді. Әрине, мен алаңға бардым, біз түгел Айнабұлақ ықшамауданынан жаяу шықтық. Мені РОВД-ға 18 күнге қамады. Барлық әйелдер «ол бізді бәрін үгіттеді» деп айтты. Бес күн бойы менің балам далада қалды, отбасы менің қайда екенімді білмей жүрді. Біз қызым екеуміз ғана тұратынбыз. Сіңлім келгенше, балама ешкім қарамаған.

Мені соттамады да, істі де жаппады. Үнемі біреу соңымнан жүрді. Бақылады, әртүрлі арандатулар жасалды. Жұмыста бірнеше рет мені ұрғандары болды. Жақсы, денем мықты еді, қарсы тұратынмын. Кейін бастық шақырып: «Колбиннен кешірім сұра, сонда сені тыныш қояды» деді. Мен бармадым, мен еш жамандық жасаған жоқпын, тек алаңда тұрдым. Кейін білдім, анам мен үшін барып, өтініш жасаған екен, солай істі жапқан.

Мен ұлттықшыл емеспін, түсініңіздер. Жақын құрбым — Марья Дмитриевна, ал екінші күйеуі — еврей. Қалай мен ұлттықшыл бола аламын? Мен тек бізде де құқықтар болсын дедім. Қазір немерелерімді де солай тәрбиелеймін. Бесік жырын қазақша айтамын, оларға ұнайды.

Алибек МУЗАФФАР

Мен прогибаться дегенді білмеймін. 1986 жылға келгенде менің жасым 28-де еді, артымда – әскер, аяқталмаған биофак. КПСС тарихы пәнінің оқытушысымен соңғы курста ұрысып қалдым. Әскерге кеттім, қайтып келдім, басқа институтқа түстім, жұмыс істедім. Балалар дүниеге келе бастады, ол кезде екі қызым бар еді. Қазір үшеу. 18 желтоқсанда жұмыстан жігіттердің басын қосып, автобусқа отырғыздым да, бәріміз алаңға бардық. Ең қақ ортасына. Алаңда не болғанын бәрі біледі. Артық рет қайталап қажеті жоқ. Мені жұмыстан бір әйел ұстап берді. Ол менің оның орнын тартып алады деп қорыққан.

Мені тез-ақ аулап алды, 28 қаңтарда сот болды. Прокурор 9 жыл сұрады, судья 4 жыл берді. Маңғышлаққа этапқа жіберді – Алматыдан алысқа. Одан кейін Татарстан, Челябі, кейін қайтадан Қазақстан – Петропавл. Мені еш жерде қабылдамай қойды. Зонада «отказник» деген ұғым бар. Азаматтық адамдар ойлайды ғой: бәрі қара киім кисе – бәрі зек, бәрі бірдей деп. Ал онда «масть» көп. «Қызыл», «қара», «көк». Отказник – «қара» масть, зонаның заңдарын қабылдамайтын адам. Мен оларды қалай қабылдай аламын? Мені еш себепсіз соттады. «Қызылдар» – түсінікті, мені ұнатпады, «қараларға» – бәрібір, өз ұғымымен жүрсең болды. Тұрме – мемлекеттің шағын көшірмесі, бір клетка – бүкіл организмнің бөлшегі.

Менің ісімді 89 жылы қайта қарады, бірақ мен тек 90 жылы шықтым. Неге? Әрине, шығарғылары келмеген шығар. (Жымиеді) Мақалды білесіз бе? Кімге түрме – үй, кімге үй – түрме. Маған – түрме. Мен түрмеге арналған адам емеспін, ол менің ортам емес. Ондаймен өмір сүретін адамдар бар. Маған түрмеде жаман болды. Қорқыныш емес, жаман. Ояну жаман еді. Маған балаларым жиі түсетін. Ол кезде олардың жасы 1,5 және 4-те еді, олар мені қатты жақсы көретін, бостандықта жүргенде мен оларға көп уақыт бөлетінмін. Көзімді жұмсам – балалар. Ашсам – зона. Сол сәттерде қолымда автомат болмағаны қандай жақсы.

Мен әділдікті жақсы көремін. Сол кезде де мен әділетсіздікпен күресу үшін алаңға шықтым. Ол кезде әділетсіздік болған жоқ нәрсе жоқ. Сіз сұрадыңыз, әкем мені айыптады ма деп. Анам жағынан атам 37-де атылған. Әкем жағынан атам 3 жыл тергеуде болған, байдың баласы. Ату жазасынан әзер құтылып, ауыр туберкулезбен шығып, 54 жасында қайтыс болды. Әкем мұның бәрін ұмытқан жоқ, мен де ұмытқан жоқпын. Сол себепті кейбір нәрселерге деген көзқарасым әрдайым сондай болды. Айтпақшы, мойындау керек – қазір де мені қанағаттандырмайтын нәрсе өте көп. Өзгергені – тек маңдайдағы жазу.

Касым АБИЛКАИРОВ

1986 жыл мені архитектура факультетінің екінші курс студенті кезде қарсы алды. Оқуды сол күйі аяқтамадым. 17-сі күні алаңға бардым, сол жерде мені ұстады. Иә, ұрды, ол кезде бәрін ұрды. Сотта мені біреуге шабуыл жасады деп айыптады, ал мен ол адамдарды мүлде танымаймын. Сотта анам болды. Мен оның көзінше «жәбірленушілерге» тек бір-ақ сұрақ қойдым: мен соққыны қай қолмен жасадым? Олар – оң қолымен деді. Ал мен туғаннан солақаймын. Мені 5 жылға отырғызды. Маңғышлақ, содан кейін Сібір. Кейін мерзімімді екі жылға дейін қысқартты. 89-жылы бостандыққа шықтым, мені толық ақтау тек 10 жылдан кейін, 96-жылы ғана болды, көп декабристен өзгеше. Міне, бітті. Ең қорқыныштысы – анам түрмеге келгенде: «Мен сенДЕРсіз қалай өмір сүрем?» – дегені. Ол үнемі «сендер» деп көпше сөйлейтін. Мен түсінбей қалдым – мен өзім ғана отырмын деп ойлайтынмын. Сөйтсем, үлкен әпкемді де ұстаған екен. Ол да алаңда болыпты, оны да соттапты, мұны мен түрмеде ғана білдім, қатты шок болдым. Мен мұнда баланданы ішіп, басымда мемлекеттің шатыры бар деп ойласам, ал ата-анам қалай өмір сүрмек? Бұл, бәлкім, мен үшін қос соққы болды. Мен бұл туралы еске алмаймын. Жек көргендіктен емес. Тек еске алмаймын, болды. Бір нәрсе істей алдым ба – білмеймін, бірақ ештеңеге өкінген емеспін. Ауылдан келген жігіттерге өте қиын болды. Олар оқыды, тек тіл ғана жақсы оқуына кедергі болды. Бір сәтте, меніңше, біз кім екенімізді ұмыта бастадық. Болған нәрсе – болмасқа қоймайтын еді.

Мархаба ИБРАИМОВА

Мен заңгер немесе журналист болуды армандадым. Осы арманыммен Алматыға Семей облысынан, Маканшы ауылынан келдім. Біздің отбасында бес қыз және кіші ініміз болды. КазГУ-ға түсуге қорқып, құжаттарымды ЖенПИ-ге тапсырдым. 86-жылы соңғы курста оқып жүрдім. Бізде негізінен ауылдан келген қыздар оқитын. Біздің жатақхананың жанынан толпа өтіп бара жатты, көбісі жігіттер. Олар бізге: «Келіңдер, біз алаңға бара жатырмыз, өз наразылығымызды білдіреміз, біз осында келдік, мұнда біздің қазақ қыздарымыз бар», – деп айқайлады. Біз әрең үлгеріп киініп, далаға шықтық. Ән айтып бардық. «Атамекенді» және қазіргі гимнді орындадық. Алаңға келдік. Мен құрбыммен трибунаның дәл қасында тұрдым. Алаңның ортасында не болып жатқанын байқамадық. Трибунада біреу сөйлеп жатты: меніңше, тіпті Багланова да сонда болды. Бірақ Қонаев шықпады. Содан кейін бәрі тоңа бастады, ашуланды, қар ұштақтары ұша бастады, адамдар бірін-бірі итере бастады. Құрбымды үш адам ұстап алды. Ол қатты айқайлады, мен кете алмадым. Көмектесуге ұмтылсам, мені де сол жерде бүктеп тастар еді. Ол 300 рубль тұратын қоңыр пальтода жерде жатты. Ол отбасындағы үлкен қыз еді, оны жақсы киіндіретін. Мен оны босатуды сұрай бастадым. Милиционердің бірі оны босатып, мені ұстап алды. Бізді трибунаның артына қарай 끌іп әкетті. Онда милиция машиналары және «Жедел жәрдем» көліктері тұр екен. Мен арт жағымнан қатты тепкенін сездім. Оның дәрігер болғанын анық білемін. Курткасының астынан халаты шығып тұрды. Басыма шапкам түсіп қалды, сол жағдайдың ортасында менің ойым тек шапкада болды. Ата-анамыздың қандай қиындықпен бізді оқытқанын білетінбіз, бәрін студент үшін беретін. Мен: «Шапка, шапка!» – деп жалындым. Сол дәрігер шапканы көтеріп, басыма соғып кигізді. Бізді машинаға тықты, ол қазірдің өзінде толы еді. РОВД-ға әкелді, сол жерде Зауреш деген құрбымды көріп, қатты қуандым. Камералар лық толы, барлық адамдар соққыға жығылған еді. Бұл Фрунзе аудандық РОВД-сы болатын. Бізді Зауреш екеумізді тергеушінің кабинетіне алып келді – кәріс әйел екен. Ол бізбен сөйлесе алмады. Біз оны түсінбедік, сосын бізді жас қазақ тергеуші алып кетті. Зауреш шыдай алмады, жылап жіберді. Ол 2 қаңтарда күйеуге шығуы керек еді, жігіті оны іздеп жүрген. Ол оған суретін көрсетті. Тергеуші жаңа үйленген бе, әлде ғашық адам болды ма – білмеймін. Ол бізге көмектесіп, жіберіп қойды. Оның есімі есімде жоқ, бірақ кейде арада 26 жыл өтсе де оны тауып алғым келеді.

Одан кейін мені ЖенПИ-ден «аморальды тәртіп» үшін шығарды, комсомолдан да шығарды. «Аморальды тәртіп» деген айыпты тек мені үлкен қиындықпен қайта қалпына келтірген кезде ғана білдім. Қолымда реабилитация туралы анықтама бар. Мен еш нәрсеге өкінбеймін, қазір университетте жұмыс істеймін. Сол кезде де маған адам сияқты қараған жандар кездесті. Ең бастысы – осы.

Тынышбек ЕСЖАНОВ

Білесіз бе, мен неге бүгін Аллаға сыйынамын? Сол кезде маған қайдан күш келгенін білмеймін, ойлап қарасам, ол маған көмектескен сияқты. Мен Жүзімдік ауылынан келгемін. Біз он бала едік, мен екіншісімін. Әскерден қайтып, ауылшаруашылық институтына түстім. Сол күні ақылмен түсіндім: «Бармау керек — ұсталып қаламын». Бірақ бәрібір шықтым, жарты сағат тұрдық, содан кейін демонстрацияны тарата бастады — БТР-лар, таяқтар. Қолымда «дипломат» болатын, ішінде құжаттар мен кітапхана кітаптары бар еді. Қайтара алмадым. Алаңнан кетейін деп тұрсам, бір әйел жатыр екен, оның үстінен аттап кете алмадым, көтеріп, алып жүрдім. Бізді үш адам қоршап алып, ұра бастады. Мен басымды «дипломатпен» қорғап, айқайладым. Өмірімде ешқашан ешкіммен төбелесіп көрмегем, ал сол күні тура келді. Сол сәтте капитан — аты Серік — мені өлімнен құтқарды. Ол маған қарсыласпа деді, бізді автобусқа алып кетті. Әл-Фараби бойымен жоғары қарай айдады. Автобустың терезесін сындырып, қашып кеттік. Бұл соғыс еді, ал қазір «оқиға» дейді. Біз тауға қаштық, сонда бірінші рет Алматыны жоғарыдан көрдім. Қашу керек болса да, қарап тұрдым. Бірақ амалым жоқ — жатақханаға қайттым.

Ал «дипломатым» алаңда қалды. Құжаттар сол жерде еді, солар арқылы мені тапты. Өмірімде шыбынды да ренжітпегем, ал бұл — түрме, тергеу… бәрі абсурд еді. Бізді біртүрлі жексұрын етіп көрсетті, нашақор деді. 5 ай СИЗО-да отырдым, сол уақыттың ішінде бір рет те жуынған жоқпын. Бір рет те! Бес жылға кесіп, Петропавлға жіберді. «Қызыл зона» — ол жерде бәрін сындырады. Егер сынсаң — армия тілінде чмо, зонада — шнырь боласың. Сынсаң — солардың айтқанын орындайсың. Мен онда төбелестім. Қазақтар маған үлкен қазақ жігітін айдап салды — өзімнің бауырым ғой. Мен шыдадым. Құдай маған денсаулық берді, естіп отырсыз ба — мен шыдадым! Бойым бір метр алпыс, салмағым 40 келіден сәл асатын. Ол жерде орыс бригадирі болды, ол: «Мына жігіт жеке жұмыс істесін», — деді. Мені тыныш қойды. Сол жерде оқи бастадым. Уақыт неге текке өтсін? Дәнекерлеушіге, токарьға оқыдым. Маған кітап әкелуді сұрадым, әлі де оқуды бітіргім келді.

Мен отырған кезде бір барак өртенді: ешкімді құтқармады, 27 адам тірідей жанып кетті. Сол кезде мен отряд басшысына: «Менің барагымды өрт шалып үлгермей тұрғанда УДО-ға шығарыңыздар», — дедім. Ол тыңдады, мен шықтым, әрең дегенде оқуымды қайта жалғастырып, бітірдім. Мені аспирантураға ұсынды, кейін кандидат атандым. «Нашақор» кандидат ғылым болды. Міне, солай. Қазір аға ғылыми қызметкер болып жұмыс істеймін және сол кезде Алланың мені тастап кетпегеніне күн сайын шүкір етемін.

Материалдың түпнұсқасы Voxpopuli.kz порталында жарияланған (2023 жылы жабылғанға дейін). Автор Карлыгаш Н. тарихи және деректік материалдарды сақтау үшін мәтін мен фотосуреттерді жеке архивтен қалпына келтірді.