Біз өмір сүретін үй — ерекше қажеттіліктері бар жандарға үй

Алматыда жаңа үй салынды. Сырттай қарағанда ол басқа жаңа үйлерден айырмашылығы жоқ, бірақ ішкі құрылымы толықтай арба пайдаланатын мүгедектерге бейімделген. Кең есіктер, лифттер, кең бөлмелер, арнайы жабдықталған санитарлық тораптар — барлығы олардың толыққанды өмір сүруі үшін жасалған. Үй 25 пәтерге есептелген, демек мұнда тек 25 мүгедек қана толыққанды тұра алады, ал Қазақстан бойынша мұндай адамдардың саны 400 мыңнан асады.

Бұл 5 қабатты үй — еліміздегі мүгедектерге арналған әзірге жалғыз тұрғын үй. Оның құрылысына бір-ақ жыл кеткен, бірақ бұл идеяны жүзеге асыруға 20 жылдай күрес жүргізілді. Пәтерлер мүмкіндігі шектеулі адамдардың жеке меншігі емес, олар оларды жалға алу құқығымен қоныстанған. Ай сайынғы төлем бір шаршы метрге 98 теңгені құрайды.

Асия Ахтанова — «АРДИ» (мүгедек балалардың ата-аналары қауымдастығы) төрайымы және Алматы қаласы әкімдігі жанындағы мүгедектер мәселелері жөніндегі үйлестіру кеңесінің мүшесі. Дәл осы кісінің бастамасымен қалада бұл үй пайда болды. «Шешілмеген мәселелер тізімінде мүгедек отбасыларды баспанамен қамтамасыз ету әрдайым өте өткір тұрған. Біздің есепте баспанасы жоқ өзге қалалардан келген 500-ден аса отбасы бар. Көпшілігі адам төзгісіз жағдайда өмір сүріп жатыр. Кейбір үйлерде ыстық су жоқ, балаларды даладағы әжетханаға қолмен көтеріп апарады...»

Үш жыл бұрын сол кездегі қала әкімі Иманғали Тасмағамбетовпен кездесуде бұл мәселені көтеруге мүмкіндік туды және ол құрылысқа рұқсат берді. Бізге Сайран көлі маңынан жақсы орын таңдап берді. Үйдің негізі типтік жоба болғанымен, ол мүгедектерге арналған халықаралық стандарттардың барлығына сәйкес қайта жасалды. Осы жазда біздің қордан 17 отбасы жаңа пәтердің кілтін алды. Қалған пәтерлерді әкімдік кезекте тұрғандарға бөлді.

Үйде арбаларға арналған пандустар, кең дәліздер және ыңғайлы лифттер бар.

— Әрине, мені жиі сұрайтын — неге мүгедектерді бөлек үйге жинау керек, оларды дені сау адамдардан оқшаулайсыздар ма деп? — дейді Асия Ахтанова. — Мұның бәрін жақсы түсінемін, бірақ Қазақстанда барлық жаңа үйлер халықаралық нормаларға сай салынғанша, талай адам бұл күнге жете алмайды. Бұл үй салынып жатқанда-ақ кілт алуы тиіс екі бала өмірден өтті...

Жасулан — 18 жаста. Онымен бірге пәтерде ата-анасы және кіші бауырлары тұрады. Оның сүйікті ермегі — АРДИ сыйлаған компьютер. ЖуSoon интернетке 70 пайыздық жеңілдікпен қосылмақ. «Бұрын Алатау ауданында, Қарасу ауылында тұрдық, — дейді анасы Гүлмира. — 14 жыл бес адам болып времянкада өмір сүрдік. Өте қиын еді, бірақ бәрі артта қалды».

Енді Жасулан дәретханаға өзі бара алады, тек ваннаға түсуге ғана көмектеседі.
Біздің пәтер — үш бөлмелі, екі санитарлық торап бар. Жалға алу ақысы — 9 мың теңге плюс коммуналдық қызметтер. Биыл әлі түбіртек әкелген жоқ, бірақ электр плитасы көп шығын шығарған сияқты, — дейді Гүлмира. — Ұлымның жәрдемақысы 22 мың теңге, жолдасымның жалақысы — 17 мың теңге. Қиындықтар бар, бірақ баспанамыз болғаны — ең үлкен қуаныш!

Олардың көршісі Гүлмира Абдулаева жаңа үйге көшкеннен кейін ұлын ұзақ жылдардан бері алғаш рет далаға шығара алған: «Бұрын біз төртеуміз тоғызыншы қабаттағы бір бөлмелі пәтерде тұрдық. Лифт жиі бұзылатын, Рахимжан көбіне үйден шықпайтын».

Рахимжан әпкесі Айгеріммен бірге компьютер ойнап отыр. «Ол демалған кезде бұлшықеттері босаңсиды, бірақ ең кішкентай қозғалыс жасамақ болса, бұл қатты бұлшықет түйілуін тудырады, — дейді анасы. — Бұрын баламды адамдарға көрсетуге ұялатынмын, бірақ кейін бұл — менің қазынам екенін түсіндім, мұнда ұялатын ештеңе жоқ».

«Болады!» — деді Рахимжан өз портретіне қарап.

Зарина — 20 жаста, ол туғаннан мүгедек. «Кітап оқығанды және фантастика туралы фильмдерді жақсы көремін, анаммен бірге кинотеатрға баруды ұнатамын. Сондай-ақ компьютерде жұмыс жасауды және интернет арқылы сөйлесуді үйренгім келеді!»

Анасы Хатигүлдің тағы бір баласы бар: «Ұлым қазір колледжде оқиды, жұмыс істеп, бізге көмектеседі. Зарина дүниеге келгенде мен көп жұмыс істемедім, тек оған қарадым. Қазір жарты күнге тазалықшы болып орналастым, себебі бір оның жәрдемақысымен өмір сүре алмаймыз. Күйеуім қайтыс болғаннан кейін жалдамалы пәтерде тұрдық, кейін анамның үйіне — Горный Гигантқа көшуге тура келді. Бір бөлмеде үлкен отбасы болып тұрдық. 10 жыл бұрын АРДИ туралы мақала оқып қалдым, олар Зарина сияқты балаларға көмектеседі екен. Сол кезден бері тізімдеміз. Пәтер алуымызға көмектескендеріне қатты ризамыз».

Бірде Зарина маған: «Ана, мен Құдайға ризамын, мен осындаймын. Өйткені көзі көрмейтін, құлағы естімейтін, сөйлей алмайтын балалар бар, ал мен көре, ести, сөйлей аламын», — деді. Хатигүлдің көзінен жас шықты. — «Бұл үйде тек мүгедек балалар тұратыны жақсы, себебі оларды бір ортақ нәрсе біріктіреді, өздерін тең сезінуге мүмкіндік береді».

Бұл әсем үй небәрі 25 отбасыны ғана орналастыра алды. Мыңдаған басқа отбасылар әлі де тар пәтерлерде немесе жалдамалы бөлмелерде тұрып жатыр. «Алматы-1» вокзалы маңындағы үйлердің бірінде Гүлсім ұлдарымен бірге тұрады: «Менің және ауру баламнан бөлек, екінші ұлым да отбасымен бірге тұрады. Алты адам 40 шаршы метрде тұрамыз. Үйде тек суық су бар, сондықтан шомылу үшін суды жылытамыз. Медеттің жиі құрысуы болады, кейде кішкентай немерелерінің көзінше талып қалады».

Қарама-қарсы үйде Гүлзира қызы Айыммен тұрады. Алты жасқа толғалы жатыр. Оған церебралды паралич және көру қабілетінің бұзылысы диагнозы қойылған. Ол тек силуэттерді ажырата алады. «Біз тек оның жәрдемақысымен және ата-анамның аздаған көмегімен өмір сүреміз, — дейді Гүлзира. — Жақында квота бойынша Астанаға барамыз, қазір құжат жинап жатырмын. Онда оған укол жасайды. Айтуынша, ол аяққа тұруына көмектесуі мүмкін».

«Жүкті кезімде күйеуім көп ішіп, ұратын, — дейді Гүлзира. — Үш жыл бұрын ажырастым. Алты ай бұрын ол қайта үйленді. Айымның әкесі хабарласпайды, бірақ қайын енем жиі келеді...»

«АРДИ» бізді пәтер кезегіне қоя алмай отыр, себебі құжат мәселесі бар. Тіркелуді рәсімдедім, бірақ одан бөлек бізден үй кітапшасының көшірмесін талап етеді, ал үй иелері оны бермейді.

Келесі фоторепортаждарымызда біз мүгедектер мәселесіне қайта оралып, олардың өміріндегі қиындықтар, қуаныштар және басқа да маңызды оқиғалар туралы сөз етеміз.

Материалдың түпнұсқасы Voxpopuli.kz сайтында жарияланған (2023 жылы сайт жабылғанға дейін). Автор тарихи және деректі материалдарды сақтау үшін мәтін мен фотоларды жеке мұрағаттан қалпына келтірді.