Қараңғылықта досының ізімен — адалдық пен сенім тарихы

Қазақстанда 20 мыңнан астам зағип адам тұрады. Тағдырдың тәлкегімен толық қараңғылықта қалуға мәжбүр болған бұл адамдардың көпшілігі қорғансыз. Тек санаулылары ғана өздері үшін көретін көзге ие. Сол көздер ерекше адалдықпен және махаббатпен жарқырайды...

Талдықорғандағы «КНОРК» клубы — пилоттық әлеуметтік жобаны жүзеге асырып, Қазақстанда иттерді — жолбасшыларды дайындаған жалғыз ұйым. Қазір клубта осындай тек бір ғана ит қалды — шұғыл шақыртуларға пайдаланылатын неміс овчаркасы Хайди.

Даша — 11 жаста. Клуб жетекшісінің қызы, ол бүкіл өмірін дерлік жануарлардың жанында өткізген.
— Иттермен жеті жыл араласқаннан кейін мен өзім оларды үйретуді үйрендім. Иттерден қорқуға болмайды, олар оны сезеді, ал өздері де жайсыз күйге түседі.

Ольга Юшкова — «КНОРК» клубының жетекшісі.
— Жолбасшы итті үйрету үшін уақыт пен қаражат қажет. Оларды үш айлық кезінен бастап үйретеді. Жолбасшы ит адам тоқтағанда тоқтай алуы керек, қарапайым командаларды орындауы, баспалдақпен жүруі және кедергілерді айналып өтуі тиіс.

— Егер адам бір затын түсіріп алса, ит оны көтеріп, иесіне беруі керек.

— Батыста жолбасшы иттің бағасы 5-тен 12 мың еуроға дейін тұрады, бізде әлдеқайда арзан. Мемлекет жануарларға байланысты әлеуметтік жобаларды дерлік қаржыландырмайды. Сонымен қатар қоғамның көзқарасына байланысты біз үйреткен иттердің пайдасы жоққа айналады. Мұндай иттер зағип жандарға қажет, бірақ қоғамның қалған бөлігіне қажет емес. Қоғамның пікірі өзгермейінше және заңнамаға өзгерістер енгізілмейінше, біз кинология саласында жұмыс істей алмаймыз.

10 лабрадорды бір жыл үйретуге мемлекет 600 мың теңге бөлді. Бұл ақша иттердің өздерін асырауға ғана жетті. Оларды үйреткеннен кейін барлығын мұқтаж адамдарға тегін таратты.

Сол лабрадорлардың бірі Ханат Рахимовичке бұйырды.
— Менің итімнің аты — Лари. Бұл менің екінші жолбасшы итім, біріншісі өлді, сондықтан Лари мен үшін немерем сияқты.

Ханат көру қабілетін 23 жыл бұрын қызмет кезінде алған оқ жарақатынан кейін жоғалтқан. Ол күнді еске алғысы келмейді: «Болғаны болды, қайтып келмейді. Мен толық соқыр емеспін, силуэттерді, жарық сәулелерін, жарқын жыпылықтауларды көремін».

Ханат — зейнеткер. Балалары Ресейде тұрады және жұмыс істейді, әйелі — жұмыста. Сондықтан Ханат пен Лари күнді бірге өткізеді: таңғы ас ішеді, серуендейді және аудиокітап тыңдайды.

Лари тамақтануды жақсы көреді, бірақ ешқашан үстелден рұқсатсыз тамақ алмайды.

Таңғы астан кейін серуендеуге болады, әрі кітапханаға да соға кетеді.

Ханат Ларидің соңынан дәл еріп жүреді. Ит адамдарды, шұңқырларды, шалшықтарды айналып өтіп, кітапханаға дейінгі жолды жақсы біледі. Лабрадорлар табиғатынан агрессиясыз келеді, ал әлеуметтік бейімделу кезінде оларды ең алдымен тыңдауға, мысықтарға реакция жасамауға, көлік пен бөтен адамдардан қорықпауға, көпшілік орында дұрыс әрекет етуге үйретеді.

— Адамдардың иттерге көзқарасы әртүрлі, — дейді Ханат. — Бірі «қандай әдемі» десе, бірі: «Неге ит намордниксіз?» деп міндетті түрде сұрайды. Бірақ жолбасшы иттер мүлде агрессиясыз және өз қызметіне байланысты намордник тағуға болмайды. Бізге қоғамдық көлікке мінуге немесе дүкенге кіруге рұқсат бермейтіні — үлкен мәселе. Шетелде мұндай жағдай қарастырылған: қарапайым итке тыйым салынған жердің бәріне жолбасшы итпен кіруге болады.

— Балалар Лариді ерекше жақсы көреді және онымен ойнағанды ұнатады.

Лари қабырғаның бойымен жүреді — оны арнайы осылай үйреткен.

Және Ханатты дәл қажетті есікке әкеледі.

Мұнда Лариді бәрі жақсы көреді және ерекше ықыласпен қарсы алады.

— Аудиокітаптар кітапханада өте аз және қымбат, — дейді Ханат. — Мысалы, «Абай жолының» үш кассетасы 11 мың теңге тұрады.

Луи Брайль әдісімен зағиптарға арналған арнайы кітаптар сөрелері.

— Брайльша оқуды үйрене алмадым, ересек жаста бұл өте қиын, — деп күрсінді Ханат.

Ханат Лариді уақытша қалдырады, ал ит иесі қайтып келгенше орнынан қозғалмай отыра береді.

Серуеннен кейін — әдеттегі рәсім: лаптарын кірден тазарту керек.

Итке күтім жасау — адамға күтім жасаумен бірдей.

Енді аудиокітап тыңдап, сәл мызғып алуға болады.

Ханат иттердің бірі ұрланып кеткенін естіген. Бұл жануарлар территорияны күзетпейді, сондықтан оларды оңай алып кетуге болады, оны ұрылар пайдаланған. Ал зағип адам үшін мұндай ит — жай дос емес, отбасының бір мүшесі...

Материалдың түпнұсқасы Voxpopuli.kz сайтында жарияланған (2023 жылы жабылғанға дейін). Автор тарихи және деректі материалдарды сақтау үшін мәтін мен фотоларды жеке мұрағаттан қалпына келтірді.