Бекеттегі түн: Қазақстан шекарашыларының өмірі мен қызметі

2012 жылы Vox Populi тілшілері Карла Нұржан мен Райхан Рахим «Арқан-Кергенге» ұқсас шекара заставасы мен бекетіне барды. Дәл сол «Арқан-Кергенде» 28 мамыр күні 14 шекарашы қаза тапқан еді. Олар Қытаймен шекарада болып, сарбаздардың қалай өмір сүріп, қалай қызмет ететінін көрді, сол қорқынышты трагедия туралы не ойлайтынын білді.

Бір кезде біздің шекарашылар Қытаймен арадағы 1780 шақырымдық шекара бөлігін ғана күзететін. Ал қазір ҚР ҰҚК Шекара қызметінің бөлімдері бес елмен арадағы 15 мың шақырымнан астам мемлекеттік шекараны бақылайды, тек тауда және шөлде ғана емес, Каспий теңізінде де қызмет атқарады.

Қазақстан-Қытай шекарасының оңтүстік-шығыс бөлігінде орналасқан Мақаншы шекара бөлімі — елдегі ең көне шекара бөлімдерінің бірі. Биыл оған 85 жыл толды.

Бөлім гарнизоны ШҚО Үржар ауданының Мақаншы ауылында орналасқан және «Шығыс» өңірлік басқармасының отрядтар жүйесіне кіреді. Оның құрамына Жаркент, Шонжы, Үшарал, Күршім, Зайсан шекара отрядтары, сондай-ақ «Қорғас», «Достық» және «Бақты» бақылау-өткізу пункттері кіреді.

Шекара әскерлерінің ұйымдастырушылық құрылымы мынадай: отряд комендатураларға бөлінеді, ал олар шекара заставалары мен бекеттерін шығарады. Бекеттер әдетте таулы және жетуі қиын биіктіктерде орналасады және көп жағдайда уақытша болады. Қыс түскенде жеке құрам бекетті тастап кетеді.

Бастапқыда бөлім басшылығы бізге көру үшін екі шекара заставасын ұсынды: механикаландырылған — Г. Озмитель атындағы және таулы — «Барлық-Арасан». Бірақ келгеннен кейін біз жаңа маршрутты келістік: Ақшұқа ауылындағы комендатура, «Қарабас», Г. Мезенцев атындағы шекара заставалары және «Майлы-Бұлақ» таулы бекеті.

«Қарабас» шекара заставасы 1960 жылы салынған казармаларда орналасқан. Және олар ең ескісі емес — кейбірі 1932 жылдан бері пайдаланылып келеді. Мұндағы инфрақұрылым Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін қалған, бірақ әлі де қызмет етіп тұр. Шекараның басқа учаскелерінде отрядтарды орналастыру және бақылау-өткізу пункттерін жабдықтау жағдайы әлдеқайда жақсы.

«Қарабаста» «приезжка» деп аталатын келушілерге арналған үй және офицерлер үйі бар, онда әскери қызметшілердің отбасыларына арналған пәтерлер орналасқан. Застава бастығының әйелі мен азаматтық қызметтегі аспаз — мұндағы жалғыз әйелдер. Көбіне заставаларда әйелдер мүлде болмайды. Шекара заставаларындағы тұрмыстық жағдайға кез келген отбасы шыдай бермейді.

Шекара тәулігі кешкі 20.00-де басталып, келесі күнгі 20.00-ге дейін жалғасады. Ауысым басталардан бір сағат бұрын «Қарабас» шекара заставасының бастығы жауынгерлік есеп жүргізіп, тәулікке нарядтарды бөледі. Шекарашыларда мереке де, демалыс та жоқ, қызмет тәулік бойы жүргізіледі. Жылына бір рет демалыс беріледі, ең ұзағы — екі айға дейін. Шетелге шығу үшін басшылықтың атына рапорт жазылады.

«Застава, қаруға!» деген команда бойынша жеке құрамның жауынгерлік әзірлігі тексеріледі. Соғыс жағдайында шекара заставасы ұрыста 20-30 минут шыдауы тиіс.

Жергілікті жердің құпия карталары. Застава бастығы картаны әдейі жауып қойды — оларды түсіруге тыйым салынған.

Шекарашылар тұрақты жауынгерлік әзірлік режимінде болады.

Сарбаздар мұнда нағыз жауапкершілікпен бетпе-бет келеді: егер қаруды күтіп ұстауға ерінсең, ескертуді тек командирден ғана емес, нақты қарсыластан да алуың мүмкін.
Басқа әскер түрлеріне мерзімді қызметтегі сарбаздарға жауынгерлік оқ-дәрісі бар қару беріп, нарядқа жіберетінін елестету қиын. Бірақ мұнда бәрі дәл солай!

Әлімжеттік, жарғыдан тыс қарым-қатынас шекара әскерлерінде жиі кездеспейді, бірақ болады. Шығыстағы отрядтардың бірінде офицер жұмыстан шығарылды — ол мерзімді қызметтегі сарбазды ұрған.

Барлық сабақтар мемлекеттік тілде жүргізіледі. Қазақ тілін білмейтін мерзімді қызметтегі сарбаздардың көпшілігі біраз уақыттан кейін сол тілде еркін сөйлей бастайды.

Қазақстанда қызметтік борышын өтеу кезінде қаза тапқан шекарашылардың аты берілген барлығы сегіз застава бар, олардың бәрі Кеңес дәуірінен бері бар. Григорий Мезенцев атындағы шекара заставасында оның төсегі мен фуражкасы сақталған.

1930 жылдың наурызында екі шекарашы — Григорий Мезенцев пен Федор Карюкин шекарадан өтпек болған бұрынғы анненков офицері Толстоуховтың тобымен шайқасқа түсті. Мезенцевті жақыннан атылған оқ жаралады, ол жартастың шетіне құлады, кейін сол жерге ескерткіш орнатылды. Ақ офицерлер шекарадан өте алмады.

Мақаншы, Ақшұқа, Ақшоқы, Бақты және жақын маңдағы басқа да елді мекендер шекара аймағы болып саналады және ерекше күзетте. Мұнда кіретін адамдар жеке басын куәландыратын құжаттар мен рұқсат қағаздарын көрсетуге міндетті. Жақында жергілікті халыққа Талдықорғанда, кейін Пәкістанда курстардан өтуді ұсынған бірнеше уаххабит ұсталды.

Қытай шекарасындағы қызмет — ең тыныш әрі бірқалыпты қызметтердің бірі. Айына бір-екі бұзушы ұсталады, көбіне олар шөп пен сирек тамыр жинаушылар, браконьерлер және кедей қытайлық шопандар. Бұл жерде шекара бұрыннан бар, сондықтан ол адамдардың санасына сіңіп кеткен. Ең белсенді бұзушылар өзбек-қырғыз учаскелерінде кездеседі. Мысалы, Сарыағаш шекара отряды күніне 20-30 адамға дейін ұстайды.

Шымкенттен келген мерзімді қызметтегі сарбаз:
— Бізде Ақшұқа ауылынан келетін азаматтық қызметкер аспаз бар, ол өзінің 15 тәулігін өтеген кезде орнына мен шығамын. Азаматтық өмірде мен аспаздықты оқығанмын. Заставалардағы тамақ әртүрлі: ет, макарон, картоп, қарақұмық, арпа жармасы, консервілер мен шырындардың барлық түрі, тіпті шұжық пен бал да бар. Біреудің туған күні болса, қарапайым торттар пісіремін.

Шекара әскеріне өз қалауымен келгендерді және Ұлттық ұланға, Әуе-десант әскерлеріне және Қорғаныс министрлігінің басқа бөлімдеріне қабылдаудан кейін қалғандарды алады.

Әскери қызметшінің «Арқан-Керген» бекетіндегі трагедия туралы естелігі: «Бұл ең қарапайым күн еді. Кенет бізді команда бойынша көтерді, ешкім не болғанын, мәселенің неде екенін түсіне алмады. Ақпарат бөлшек-бөлшек және түсініксіз келіп жатты. Алғашқы күндері ұйықтамадық, кейін ұйқысыздық пайда болды, мазасыз күй болды — өйткені ешкім не болғанын білмеді. Арандату ма? Бұл 41 жылдың маусымындағыдай соғыстың басы болуы мүмкін еді... Мен бейнебақылау орнатуға қуана келісер едім, бірақ егер мемлекет мұны қымбат немесе қажет емес деп есептесе, біз бар тәртіпке ғана бағынатын боламыз».

«Майлы-Бұлақ» таулы бекетінің «Арқан-Керген» бекетінен айырмашылығы тек көлемі мен ең жақын заставадан қашықтығында. Маусымдық «Майлы-Бұлақ» бекеті 1932 жылдан бері орналасып келеді. Мұнда сап алаңында маршпен жүруді, әскери сәлем беруді және жағалардың тазалығын қадағалауды ешкім талап етпейді. Бар күш сеніп тапсырылған учаскені күнделікті күзетуге кетеді.

Шекара маңындағы белдеуде малын жайып жүрген жергілікті шопандар шекарашылардың ерікті көмекшілеріне жиі айналады. Бейтаныс, күдікті адамдарды көрсе, оларды үйіне шайға шақырады да, қонақтар шай ішіп отырғанда, әскерилерді шақырады. Өткен жылы дәл осылай бірнеше бұзушыны ұстаудың сәті түсті.

Бір түнді біз осы бекетте өткіздік. Сол жерде маған мына ой келді: Отанның шетінде, ең жақын заставаға дейін бірнеше шақырым жүру керек болатын меңіреу таулы жерде «жүк 200» болып кету ықтималдығы соншалық алыс емес екен. Казарманың «приезжкасында» жайсыз әрі суық болды. «Майлы-Бұлақтағы» бекет маусымдық, қарашадан сәуірге дейін жабылады. Жұқа қалқаның арғы жағынан сақшылардың етігі ауыр дүңкілдеп, кернеулі тыныштық орнады. Тіпті алыс емес жерде, 200 шақырым жерде, көрші Үшарал шекара отрядында бұрынғы «Арқан-Керген» бекетінің үйінділері жатты, ол қазір жергілікті жердің стратегиялық картасында жоқ.

Сарбаздар белгіленген тәртіп бойынша өмір сүрді. Мен контрактниктердің жастығының астынан тапанша немесе төсегінің астынан автомат көрген жоқпын. Ауысым аяқталғаннан кейін қару «қару бөлмесіне» тапсырылады.

Әскери қызметшілердің көп бөлігі казарманың тар бөлмесінде қатты ұйқыға кетті. Бұл уақытта бекетте қарауылды үш контрактник атқарып тұрды. Казармадан бірнеше метр жерде ескі будкадағы жалғыз сақшы, бекет бойынша кезекші және байланысшы — осындай ықтимал қауіпті учаскедегі бекеттің бүкіл күзеті осы ғана. Қатты ұйқы, қарудың болмауы және күтпеген жағдай әсері — өте шешуші факторлар. Қызметтесіне сенетін сақшыны залалсыздандырып, содан кейін ішке кіріп, жеке құрамды атып тастау дайындықтан өткен сарбаз үшін қиын емес. Сол түні бекетте осындай ойлар басымда болды...

Аспаз бәрінен ерте тұрып, таңғы асқа тойымды, калориясы жоғары тағам — ет қосылған картоп дайындады.

Заставадағы әскери қызметшінің пікірінше, «бекеттерде ең үздік және ең төзімді сарбаздар — мерзімді қызметтегілер мен контрактниктер қызмет етеді, бірақ застава командирі субъективті ойлап, шамасы, заставада өзін көрсете алмаған ең сәтсіз сарбаз Челахты көзден таса жерге, “Арқан-Кергенге” жіберуді ұйғарған сияқты. Оның дайындығына келсек, оқу бөлімінен өткеннен кейін қарапайым шекарашы сарбаздар, әдетте, автоматпен 300-400 метр және одан да алыс қашықтықтағы нысаналарды оңай құлатады».

Әскери қызметшінің сөзінен: «Шекара заставаларына таныстыру экскурсиясымен мектеп оқушылары жиі келеді. Бірде “Арқан-Кергендегі” оқиғадан кейін бір жасөспірім маған: “Мен бұрын мектептен кейін шекара әскерінде қызмет еткім келетін, бірақ қазір күмәнданамын, одан да Әуе-десант әскеріне барамын” деді. Мен бүкіл өмірімді шекара қызметіне арнадым, бірақ оған не деп жауап берерімді білмедім, бұл трагедия шекара әскерлеріне ұзақ уақытқа дейін қара дақ түсірді...»

Бақылау-із жолағы (БІЖ) — өткен ғасырдың 30-жылдарында қабылданған шекараны күзетудің классикалық түрі. Бұл — қашқындардың іздері анық көрінетін жыртылған жол. БІЖ ай сайын жаңартылады, егер оны жаңбыр шайып кетсе немесе жел басып қалса, тағы да жыртылады, қыста шекарашыларға қар жамылғысы көмектеседі. БІЖ Күршімнен басталып, Шонжыға дейін созылады. БІЖ-дегі кез келген із мұқият тексерудің нысанына айналады.

Біз барған сәтте шекара бұзушылар болған жоқ, сондықтан шекара операциясын қойылым ретінде көрсетуге тура келді.

Шекара қызметінде табыстың 50 пайызы үйретілген иттердің көмегіне байланысты. Рекс атты овчарка он екі сағат бұрынғы ізді алады және іздестіру операцияларында бірде-бір рет жаңылыспаған. Бір-екі жылдан кейін оны зейнетке шығарады.

Шекара бұзушы келді, дабыл іске қосылған кезде заставадан офицер мен қызметтік ит бастаған «тревожка» — дабылды-іздестіру тобы шығады.

Қос сигнализация жүйесі, бірнеше БІЖ, бақылау мұнаралары, итпен жүретін шекара нарядтары — шекара осылай күзетіледі.

Келгеннен кейін шекарашылар БІЖ-дегі іздерді анықтап, бұзушылардың санын белгілейді, заставаға баяндама жасайды.

Кинолог итті ізге салады, ал топ ұстауға жүгіреді. Бұзушының іздері ауа райынан сақтау үшін гипспен құйылады. Ұстағаннан кейін адамды әкеліп, аяқ киім іздерін ізбен салыстырады, содан кейін олар заттай дәлелге айналады.

Әскери қызметшінің әйелінің сөзі: «“Арқан-Кергендегі” сол оқиға болған кезде менде жануарлық, жабысып алатын қорқыныш болды. Біз сонша жыл бейбіт өмір сүрдік, ешқандай оқиғасыз. Қорғалғандық, қауіпсіздік сезімі кенет бір жаққа жоғалып кетті. Ең алдымен балалар туралы ойладым, оларды алысырақ алып кету керек деп. Мен күйеуімнің мұнда соңына дейін қалатынын білдім — бұл оның әскери борышы, оның өмірі. Сол кезде мен алғаш рет күйеуімнің әскери қызметші екеніне өкіндім...»

Ай басында екі бұзушы ұсталды. Қытайдың Шәуешек қаласынан шыққан кәмелетке толмаған психикалық ауытқуы бар жігіт әуежайды көру үшін үйінен шығып, адасып, шекараны кесіп өткен.

Қытайлық шопан ішімдік ішіп алып, достарымен төбелескен, олар оны шекараға дейін қуған, ол жүйеден асып өтіп, атын да бірге өткізуге тырысқан. Сол жерде оны ұстаған.

Қатардағы Саят Бішкен, 20 жаста, Қостанай облысы Амангелді ауылынан. Г. Мезенцев атындағы шекара заставасындағы ең үздік мерзімді қызметтегі сарбаздардың бірі.

«Мен жүргізуші міндетін атқарамын және дабылды топ құрамында шығамын, көлігім әрдайым жүріп тұруы керек. Алғашқы кезде қызмет жүйесін түсіну қиын болды, тез киініп, сапқа тұрып, жолға шығып үлгеру керек еді, шекарада тыныштық пен жайбарақаттық жоқ. Басында қауіп сезімі болды — біздің застава Қытай шекарасынан бірнеше метр жерде ғана орналасқан. Бірақ кейін үйреніп кеттім, өйткені застава ешқашан ұйықтамайды. Мен әскери қызметті әрі қарай жалғастырғым келеді. Әскерге шақырылар алдында Алматыдағы Құрлық әскерлері институтына емтихан тапсырғанмын, бірақ онда конкурс өте қатты болды, түсе алмадым, енді дембельден кейін тағы бір рет өзімді сынап көргім келеді, ол менде қарашада. Мұнда контракт бойынша қызметке қалуды ұсынады, бірақ бөлім үйден алыс. Ал мен отбасындағы ең үлкенімін, тағы төрт інім мен сіңлі-қарындастарым бар, сондықтан оларға қамқор болуым керек».

Қарумен жұмыс істеуді — бөлшектеу, жинау, тазалау, тактикалық-техникалық сипаттамалары мен құрылысын білу, ара-тұра одан ату және тағы басқа — тез үйренеді. Әскери қызметшінің сөзінен: «Бізде 1974 жылғы үлгідегі “калаштар”, бірақ қару жақсы, сенімді, ең бастысы — оны тиісінше ұстау керек. Жалпы, бұл өте нәзік мәселе. Бұл тақырыпты қозғамай-ақ қояйық...»

«Қару бөлмесінің» торы.

Қатардағы Нұржан Баймұханов, 20 жаста, Қызылордадан:

«Үйде жылқылары бар шағын шаруашылық бар, сондықтан бала кезімнен олармен қалай жұмыс істеу керектігін білемін. Ата-анам менің шекарада қызмет етуіме қарсы болды, бірақ мен өз дегенімде тұрдым, ер адаммын және қиындықтан қорықпауым керек дедім. Оқу бөлімінде біраз ауыр болды, үйрене алмай жүрдім, бірақ ант қабылдағаннан кейін застава менің туған үйім екенін сезіндім».

Көктем-жаз мезгілінде бұталар мен шөп қалың өскен кезде таулы соқпақтармен тек атпен ғана жүруге болады.

Қатардағы Алпамыс Ибрашев, 20 жаста, Қызылордадан.

«Менде иттерді күтуге әрдайым қабілет болды, сондықтан мені кинологтың көмекшісі етті. Біз өз жануарларымызды ортақ дастарқандағы тамақпен тамақтандырмаймыз, мен оларға бөлек дайындаймын. Иттерді үйрету тұрақты еңбекті талап етеді».

«Ақшұқа» комендатурасындағы майордың екі ең жақын досы, мемлекеттік шекарадағы жалпы қызмет өтілі 16 жыл. Өкінішке қарай, бізге репортажда офицерлердің есімдерін атауға тыйым салынды.

«Мұнда өміріміздің жартысы өтті, мұнда отбасыларымыз тұрады, балаларымыз дүниеге келді. Біз қазір шекараның бір бөлігіміз және өмірімізді онсыз елестете алмаймыз», — дейді ер адамдар.

Материалдың түпнұсқа нұсқасы Voxpopuli.kz порталында жарияланған болатын, ол 2023 жылы жабылды. Автор Қарлығаш Н. құжаттық және тарихи материалдарды сақтау үшін мәтін мен фотоларды жеке архивінен қалпына келтірді.