Жазасыз қылмыс: «Подруги» дағдарыс орталығының оқиғалары

Ең қарапайым, ең кең таралған әрі ең қорқынышты қылмыстар тура жанымызда, қарапайым отбасыларда, жабық есіктің арғы жағында жасалады. Қазақстан халқы арасында жүргізілген сауалнамаға сәйкес, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың негізгі құрбаны – әйел. Көп жағдайда ол өз жағдайымен үнсіз келісіп, өзіне қарсы жасалған қылмысты жазасыз қалдырады. Бір жылдың ішінде алматылық «Подруги» дағдарыс орталығына екі мыңға жуық әйел жүгінеді, офис­тегі сенім телефоны тәулік бойы тыным таппайды, ал орталық қызметкерлері ең алдымен мына сөздерді естиді:
— Көмектесіңіздерші, ол мені ұрып жатыр...

— «Подруги» дағдарыс орталығы 1998 жылы ең жақын құрбылар шеңберінде құрылды, — дейді орталық жетекшісі Надежда Степановна Гладырь, — сол кезде біздің бір құрбымыз дәл осындай мәселеге тап болған еді.

— Бірте-бірте бізге басқа әйелдер де көмек сұрап келе бастады, 13 жылдық жұмыс барысында біз талай нәрсені көрдік. Біреулерге қиын отбасы жағдайынан шығуға көмектестік, қалыпты өмірге қайта оралуына себеп болдық.

— «Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу туралы» заң күшіне енгенге дейін біз әйелдерге тек психологиялық қолдау көрсете алдық. Ал 2010 жылдың 1 қаңтарында заң қабылданғаннан кейін әйелдердің құқықтарын заң жүзінде қорғауға мүмкіндік алдық. Қыз-келіншектер алдымен сот-медицина сарапшысында алған соққыларын тіркетуі керек. Егер бір жыл ішінде ұрып-соғу үш рет қайталанса, онда олар арыз жазып, кінәліні жай ғана соққы емес, азаптау бабы бойынша қылмыстық жауапкершілікке тартуға құқылы. Бұл — Қылмыстық кодекстің 107-бабы, онда ең жоғары жаза – жеті жылға дейін бас бостандығынан айыру.

— Бірақ бұл заңда да кемшіліктер бар. Мысалы, денсаулыққа ауыр зиян келтіргені үшін құқық бұзушыға бар-жоғы он күнге ғана қорғау нұсқамасы беріледі. Яғни 10 күн бойы оған тұрмыстық зорлық-зомбылықты қайталауға, жәбірленушіні іздеуге, қудалауға, баруына, ауызша және телефон арқылы сөйлесуіне тыйым салынады. Немесе, мысалы, құқық бұзушы айыппұл төлеп, онымен профилактикалық әңгіме жүргізумен ғана шектеледі, ал оны қоғамдық жұмыстарға жегуге болар еді. Қарды күреп, көшені сыпырсын — әрі оған жаза, әрі адамдарға пайда. Сонымен қатар осындай жұмыспен мемлекет оның өзіне жұмсаған шығындарын да өтете алар еді.

Дағдарыс орталығы офисінде Алматы қаласының картасы ілінген, онда әртүрлі зорлық түрлері жиі тіркелетін аудандар белгіленген.

Дағдарыс орталығында әрбір қызметкерге көмек пен қолдауға мұқтаж жәбірленуші әйелдермен сөйлесуді білу маңызды. Әдетте бірінші рет телефон шалған әйелдер үшін ең бастысы — сөйлесу, өз мәселесін айтып шығу. Өз атын ол қалауынша ғана айтады. Әңгіме барысында қызметкер қандай проблема барын және оған қандай көмек қажет екенін анықтайды. Ал егер жәбірленуші кеңеске келуге келіскен жағдайда, ең алдымен ол үшін жеке қауіпсіздік жоспары жасалады.

Орталықтың атқарушы директоры Елена Карстен 1998 жылдан бері жұмыс істейді: «Бұл жылдар ішінде талай нәрсені көруге тура келді. Бізде бір әйел панажайда тұрған, оның күйеуі оны ұрып қана қоймай, олардың ортақ үйін өртеп жіберген. Ол соншалықты қорыққан болатын, алғашқы кезде қандай да бір ер адамның жүзін көрсе шошып кететін. Кейде өз жұмысымызда өзіміз де тәуекелге барамыз. Бірде бізге кеңсеге әйелін іздеп күйеуі келді де, оны қайтарыңдар деп талап етті. Шыны керек, өзімізге де сәл қорқынышты болды, бірақ мен үшін ең бастысы — оның агрессиясын қоздырмау еді. Панажайға оған кіруге рұқсат берілген жоқ».

Жабық есіктің ар жағында Надежда Ивановна әйелмен сөйлесіп отыр. Жеті жылдың ішінде оның қолынан мыңдаған жаралы тағдырлар өтті:
«Күніне сенім телефонына 3-тен 12-ге дейін әйел қоңырау шалады, — дейді Надежда Ивановна. — Мерекелерден кейін әсіресе жиі. Бүгін өте ауыр қоңырау болды — әйелді күйеуі жиі ұратын, бірақ оны тек пышақ жарақатын салғаннан кейін ғана қамауға алған. Мұның бәрі үш баланың көз алдында болған. Әйел бізге он жастағы қызының қоштасу хатын тауып алғанын айтты, ол хатта «енді өмір сүргім келмейді» деп жазыпты. Біз оның балаларын санаторийге орналастыруға көмектестік, қазір онымен балалар психологтары жұмыс істеп жатыр».

Балалардың суреттері — тұрмыстық зорлық-зомбылықтың куәгерлері. 12 жастағы Тимур анасы мен әпкесімен бірге әкесі кезекті рет анасын аяусыз ұрғаннан кейін дағдарыс орталығының панажайына түсті. Өз суретінде ол болашақ отбасын салды: «Мен жақсы әке боламын деп ойлаймын, менің толыққанды отбасым болады. Анам мен өз отбасым туралы қамқор боламын».

14 жастағы Аня өгей әкесінің жыныстық бопсалауы салдарынан анасы екеуімен бірге панажайға түсті. Өз суретінде ол бала кезінен жиі қонаққа баратын әжесінің үйін бейнелеген.

Қазір орталықтың мекенжайы құпия сақталатын панажайы бар. Бұл – бес адамға арналған шағын пәтер, бірақ жақын арада оларға жеке ғимарат береміз деп уәде етілген. Қазір панажайда тұрған әйелдердің бірі белгілі себептерге байланысты жүзін көрсетуден бас тартты:
«Екінші балам туғаннан кейін күйеуім агрессивті болып кетті, мені ұрып-соғып, кез келген нәрсеге балағаттап, қорлайтын болды — дұрыс пісірмегенсің, дұрыс жумайсың деп. Мені ұру оған ләззат сыйлайтын, мен қаншалықты жалынса да, соғұрлым қатты ұратын. Көбінесе беттің тұсынан және басымнан ұратын. Кетерге еш жерім болмады, полицияға барудан қорықтым, ол мені өлтіретінін айтып қорқытты. Қазір мен панажайдамын, ата-анамның үйіне қайтуға ұяламын, ал күйеуіме — қорқамын. Балалар күйеуімнің әпкесінде, мен оларды қатты сағынамын. Орталық қызметкерлеріне рахмет, оларсыз жоғалып кетер едім...»

Барлығы жеңіл шапалақтан басталады, уақыт өте келе шынайы таяққа айналады. Әйел өз-өзіне дер кезінде қорған бола алмаса, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың салдары ең қайғылы жағдайларға алып келуі мүмкін...

Қазақстанда жыл сайын тұрмыстық зорлық-зомбылықтан 570–590 әйел мен қыз қаза табады. 2011 жылдың І жартыжылдығында Алматы полициясына тұрмыстық зорлық-зомбылықтан зардап шеккен 754 әйел жүгінген.

Өз-өзіне деген көзқарасын өзгертіп, өзін құрметтеуге күші жеткен, соның арқасында отбасын сақтап қалған әйелмен сұхбат:
— Менің атым Динара (аты өзгертілген). Мен екінші рет екі баламен тұрмысқа шықтым, күйеуім мени қатты жақсы көретін. Бірақ үш жылдан кейін біздің некемізге бастапқыдан қарсы болған туыстарының ықпалымен ол қатты өзгеріп кетті. Алдымен шапалақпен ұратын, кейін ұрып-соғуға көшті, одан кейін әр жолы кешірім сұрайтын, ал мен, әрине, кешіретінмін. Бірақ таяқ тоқтаған жоқ. Жүктілігімнің бесінші айында күйеуімнің ата-анасы мені әрең дегенде қабылдауға келісті, бірақ бірге бір үйде тұру шартымен. Мен күйеуімді жақсы көргендіктен, келістім. Жеке үйде маған барлық үй шаруасын істеуге тура келді, құрсағым үлкейіп қалғанына қарамастан, соның салдарынан бірнеше рет түсік қаупімен ауруханаға түстім. Оның ата-анасымен ара-қатынас жақсармады, ал күйеуім үнемі жүйкеленіп жүрді. Бірде ол мені кешкі он шамасында қалада жалғыз қалдырып кетті, маған «Орбита» ықшамауданынан «Атакентке» дейін жаяу жүріп, танысымның үйінде түнек іздеуге тура келді. Таңертең ол маған «Подруги» дағдарыс орталығына баруды ұсынды, бір сағаттан кейін-ақ орталық психологтары менімен сөйлесті.

— Мені тыңдап, панажайға баруды ұсынғанда, қатты қорықтым. Панажайды үлкен, суық әрі лас ғимарат ретінде елестететінмін, бірақ бәрі мүлде керісінше болып шықты. Бөлмелері таза, үйдегідей атмосфера. Сонда мен босанғанға дейінгі барлық уақытты өткіздім. Ұлымды дүниеге әкелгеннен кейін панажайға бірнеше рет қайта оралуға тура келді, әр кезде орталық менің мәселеме түсіністікпен қарап, өзін-өзі тануға, сенімділікті қайта табуға көмектесті. Жаңа туған баламен панажайда жүргенде де құр отырмай, курьер болып жұмыс істедім, еден жудым. Бірте-бірте күйеуіммен қарым-қатынас түзеле бастады, себебі мен өзімді сыйлай бастадым, өз бағам өсті, құқықтарымды білдім және әрбір жанжал кезінде өзімді қорғай алатын болдым. Мен өз-өзімді сыйлап, жақсы көру керек екенін түсіндім, сонда ер адамның қорлауы тоқтайды. Қазір күйеуіммен төрт баламыз бар, бұрынғыдай қорқынышты нәрселер жоқ. Мен бәріне шыдап, отбасымды сақтап қалдым, себебі күйеуімді жақсы көремін.

«Подруги» дағдарыс орталығының панажайында реабилитациядан өткен әйелдердің хаттарынан үзінділер:

«...Мен оны басыма емес, басқа жерге ұруын өтіндім, бірақ ол тоқтай алмады...»

«...ол мені қай жерге тисе, сол жерден ұра берді: ішіме, кеудеме, арқама, сонымен қатар үнемі: «Мен сені тыңдауға үйретемін, менің ережеммен өмір сүресің. Мен — үйдің қожайыны! Мен — еркекпін!» деп айқайлап тұрды. Әр соққымен ол одан сайын жыртқышқа айналды. Шаршап, күшім таусылғанда еденге құлап түстім, қарсыласуға шамам қалмады...»

«...Наталья панажайға келгенде, біз әзер дегенде жанашыр дауыстарымызды ұстап қалдық. Бірақ бұл оның бетінде көрінген ісіктер, көгерген және сызылған жерлер ғана еді. Ол қолын солғын кофтасының жеңіне тығып жасырып отырды. Онымен бірге ұйықтауға дайындалып жатқанда әйелдер ертеңіне таң ата оның бүкіл денесін – басынан аяғына дейін қамтыған сұмдық соққылар туралы бөлісті. Қолдарында темекімен күйдірілген жаңа тыртықтар қып-қызыл болып тұрды...»

«...Мен қатты музыка дауысын естідім, ваннадан шыққан сәтте құлағымның тұсынан соққы алдым, содан дабыл жарғағы жыртылып кетті. Ол мені үйден қуып шықпақ болып, заттарымды жинауымды бұйырды, бірақ мен шкафқа қарай бет алғанымда, одан сайын ашуланды. Маған соққылар жаңбырша жауды, қолына түскеннің бәрін лақтыра берді, соңында аквариумды лақтырды. Мені сол сәтте оның анасының келіп қалуы ғана құтқарды. Ол ұлын сабырға шақырып, егер қаласа, мені жіберетінін айтты. Бірақ ол кенеттен мені жақсы көретінін, тірі күйімде ешқайда жібермейтінін айқайлап, мені тұншықтыра бастады...»

«...Ол менің екі қабырғамды сындырып, аузымды жыртты, тісімді түсірді. Аяқтарымды қолшатырмен түйреп, бүйрегімді езді. Таң атқанша теуіп, таптап, тұншықтырды...»

«Бірде күйеуім екі күн бойы үйде болған жоқ, дос­тарымен қыдырып жүрген. Үйге келіп, айқайлап, жиһазды сындыра бастады, сервиздегі ыдыстарды шағып, өзін бандит сияқты ұстады. Ұрыс пен айқай басталды. Ол мені бір рет ұрды, содан соң тағы. Бар күшімен қабырғаға қарай лақтырып жіберді. Басын қабырғаға соққанда көзім қарауытып, басым айналып кетті...»

Voxpopuli редакциясы тұрмыстық зорлық-зомбылық құрбандарын кейіптеу үшін қойылымдық фотосессияға қатысқан қыздарға алғыс білдіреді. Панажай тұрғындары жүздерін ашық көрсетуге әлі де қатты қорқады: қоғамнан да, өз азаптаушыларынан да. Барлық «көгер­ген жарақаттар» визажист тарапынан дағдарыс орталығының нақты фотосуреттеріне сай жасалды.

Майя Акишева (Cosmo журналының бас редакторы): «Біз Cosmo-да тұрмыстық зорлық-зомбылық тақырыбына бірнеше материал арнадық – өкінішке қарай, бұл тақырып әлі де елімізде өзекті. Егер, құдай сақтасын, жақын адамыңыз тарапынан зорлыққа тап болсаңыз, ең бастысы – өзіңіз осыны «лайықпын» деп сенбеу. Өкінішке қарай, жәбірленуші көбінесе өз азаптаушысын ақтауға тырысады, тіпті... оны аяй бастайды, себебі әр сабағаннан кейін «өкініш» кезеңі келіп, ол кешірім сұрайды. Өзіңізге жабылып, қайғы-қасіретпен жалғыз қалмаңыз, керісінше көмек сұраңыз – жақындарыңыздан, достарыңыздан, дағдарыс орталықтарынан. Бұл фотосессия осы ауыр тақырыпқа назар аударады деп үміттенемін, ал осы оқиғаларда өзін таныған әйелдер мына нәрсені түсінсе деймін: олар махаббатқа, құрметке, лайықты өмірге лайық. Психикалық тұрғыдан ауру, комплекске толы үй тирандарына өздерін құрбан етуге міндетті емес».

Гульнара Дуйсен (офис-менеджер): «Біздің қыздардың менталитеті – шығыс әйелдерінің менталитеті, олар өте шыдамды. Көбі «шыдасаң, бәрі өтеді» деген қағидамен, көбінесе балалар үшін өмір сүреді. Неге мен түсірілімге келістім? Өз басым мұндай жағдайға тап болмасам да, мұндай оқиғаларды көп естідім. Тұрмыстық зорлық-зомбылыққа қарсы күреске өз үлесімді қосып, әлсіз әйелдерге қолдау көрсеткім келді».

Асель Абдурахманова (визажист): «Бүгінгі қоғамда әйел бұрынғы экономикалық толық тәуелділік дәуіріндегідей дерлік құрбан күйінде қалып отыр – қоғам санасы айналадағы шындықта болып жатқан өзгерістерге ілесе алмай келеді. Кеше ғана әйелді белгілі бір бас малға айырбастаса, бүгін ол қоғамның толыққанды мүшесі. Жеке өзімнің ойымша, әйелдердің өздері де жаңа жағдайға толық дайын бола алмады, ал өткеннің сарқыншақтары тұрмыстық зорлық-зомбылықта көрініс табуда. Бірақ бұл – мәселенің бір ғана жағы, басқа қырлары да бар».

Наиля Нуретдинова (дизайнер-модельер): «Екі жыл бұрынға дейін тұрмыстық зорлық-зомбылық тақырыбына мүлде бейтарап қарайтынмын. Маған «егер әйелін сүйген еркек ұратын болса – өзі шыдайды, демек өзі кінәлі» болып көрінетін. Осындай ойда жүрдім, үйге қонақтан қайтып келе жатқанда, сол «сүйген адамның» мені көліктен сүйреп шығарып, басымды асфальтқа қаққанынша. Ауырғаннан емес, сатқындықтың ауырлығынан жыладым. Өзім небәрі 47 келі едім, ал ол менімен осылай жасауға құқым бар деп ойлады... Сонда да мен оны кешірдім, дәрігерлер айтқан сөздерге қарамастан, ата-анамның жүрекке тамызған дәрісіне де, өз намысыма да қарамай, барлығына қарсы барып, кешірдім... БАРЛЫҒЫН – махаббат үшін. Ол оны бағалады деп ойлайсыз ба? Жоқ, 1,5 жылдан кейін басқа әйелге кетіп қалды... Мүмкін, оны да ұратын шығар, маған ештеңе түсіндірген жоқ...»

Гульнара Тлеубай (промоутер): «Қыздар, берік болыңыздар, өздеріңізді қорлатпаңыздар, өздеріңізді жақсы көріңіздер! Балалар үшін, отбасы бүтіндігі үшін немесе адамдар сөгіс айта ма деп қорқып, олардың қатыгездігіне шыдамаңыздар. Балалардың рухани саулығын ойлаңыздар, әйтпесе дәл сондай «монстрларды» өсіресіздер. Себебі балалар ата-анасының мінез-құлқын қайталайды».

Тұрмыстық зорлық-зомбылыққа ұшырап жүрген әйелдер көмекке «Подруги» дағдарыс орталығына сенім телефоны арқылы жүгіне алады: +7 (727) 298 45 85. Орталықтың мекенжайы: Алматы қ., 10-ықшамаудан, 1-үй, 1-пәтер, тел.: +7 (7272) 281296, 984677, e-mail: podrugi@alnet.kz

Материалдың бастапқы нұсқасы Voxpopuli.kz порталында жарияланған (2023 жылы жабылғанға дейін). Автор Карлыгаш Нуржан тарихи-құжаттық материалдарды сақтау мақсатында мәтін мен фотоларды жеке архивінен қалпына келтірді.