Балалық шақ төрт қабырғада — жаза мен аналықтың арасында

Бүгін — Халықаралық балаларды қорғау күні. Кейде бұл қорғау соғыстан, суықтан немесе аурудан ғана емес, айналадағы әлемнен де қажет. Жалпы режимдегі ЛА 155/4 мекемесіндегі Ана мен бала үйі сыртқы келбетімен басқа әлеуметтік приюттардан ерекше емес: сол баяғы ресми ахуал, бекітілген нормалар бойынша тамақ және қамтамасыз ету. Айырмашылығы — мұнда сотталған аналардың жаңа туған балалары бірге тұрады.

Күн ашық, шуақты. Тазарған, реттелген аумақпен жүріп келеміз, тіпті гүлдер де бар — әйел қолының ізін бірден байқайсың. Алдарымыздан осы мекеменің тәрбиеленушілері шығады: міндетті орамал мен белдемше — әйелдерше ұқыпты. Олар құрметпен амандасып, тосын келген бізге ұзақ қараумен ілеседі. Бөтен адамдарды жиі көрмейді.

Аумақта мектеп бар — бостандықта білім алып үлгермегендерге арналған. Дүкен, кітапхана және сотталған аналардың сәбилері тұратын Балалар үйі бар.

Балалар үйінің бастығы Байрам Сәриевич Асләмов — бір мезгілде медициналық қызметтің де басшысы.

— Кадрлар тапшылығы бар, — дейді ол қолын жайып. — Мен мамандығым бойынша педиатр-фтизиатрмын, Асфендияров атындағы медицина университетінде 9 жыл оқыдым.

— Біздің үйде балалар төрт жас санатына бөлінеді: жаңа туғандар, 6 айдан 1 жасқа дейін, 1 жылдан 2 жасқа дейін, және 2 жастан 3 жасқа дейінгі топтар.

— Барлығы 38 бала бар, бірақ кеше екеуін алып кетті: бірін туыстарына тапсырды, бірін — балалар үйіне. Әдетте Алматыдағы Баганашыл ауылындағы №1 балалар үйіне жіберіледі.

— Аналар белгіленген жеке кесте бойынша келеді: егер бала емшектегі болса — күніне 6 рет, ересектеу болса — уақыт аздау, бірақ жалпы алғанда таңғы 6-дан кешке дейін олар баламен бірге болады. 21:30-да тексеріске кетеді, түнді өз бөлмелерінде өткізеді.

— Балалар мұнда үш жасқа дейін ғана қалуы мүмкін. Осы жастан кейін олардың дүниетанымы кеңейеді, олар тәрбие шеңберінен тыс тыйымдар мен шектеулерді түсіне бастайды.

— Мысалы, баланы қалашық аумағынан шығаруға болмайды, белгіленген уақыттан артық болуға болмайды, түнде бірге қалуға рұқсат жоқ. Штатта білім беретін немесе дамыту бағдарламасы бойынша мамандар қарастырылмаған.

Емізулі нәрестелер, «еңбектеушілер» және «жүргіншілер» бөлмелері бір-бірінен тек көлемімен ерекшеленеді. 

Әр топтың өз ас үйі, жатын бөлмесі, ваннасы, бөлек киім шкафтары бар. 

Мақтан ететін заттар да бар.

— Мынадай қазақы бесікке ұқсас кереуеттерді бостандықтағы кез келген әйел таба бермейді, — дейді бастық нәрестелерге арналған манеждерді нұсқап.

Мекеме жанында перзентхана бар, бірақ ол ұзақ уақыттан бері консервацияда — комиссия оны пайдалануға тым ескі деп тапқан. Перзентхана әркез дайын күйінде ұсталады: әйел жолда босанып қалса, мұнда қабылдаған әлдеқайда дұрыс.

Жақында балалар бөлмесіне жөндеу жасалады. Анасының өздері қабырғаларды әдемі суреттермен сәндеген.

Байрам Сәриевичті көрген «жүргіншілер» қуана айқайлап, «аға» немесе «папа» деп жүгіріп келіп, құшағына ұмтылады. Жалпы, олар форма киген кез келген ер адамға осылай қарайды.

— Мен оларды туғанынан білемін, — дейді Байрам Сәриевич. — Алты әйелдің босануын өзім қабылдадым, сондықтан олар үшін шын мәнінде әкелік тұлғамын.

Жанында тұрған аналар басын изеп келіседі және мысал келтіреді: ол оларды ауруханаға жатқызып емдеткен, үйден термосқа шай мен бәліш апарып тұрған, жөргектерді өз ақшасына сатып алған, көлігін өз бензінімен айдаған. Бір сөзбен айтқанда, балалар қалашығына бастық жағынан жолы болған — деп жиі қайталайды.

Алайда барлық жақсы жағдайға қарамастан, аналар бір сәтке де мұның зона екенін ұмытпайды. Бұл жерге олар қателіктері үшін келді — өзінікі ме, өзгенікі ме — айырмасы жоқ. Маңыздысы — оларды да, балаларын да бостандықтан бөліп тұрған «тыйым аймағы».

Бұл жерде ең жиі кездесетін баптар: 177-бап — экономикалық және қаржылық қылмыстар; 96-бап — абайсызда немесе қасақана адам өлтіру; 259-бап — жеке мақсатта пайдалану, сақтау және есірткі саудасы. Колония 11 отрядтан тұрады, әрқайсысында шамамен 120 әйел. Мұндай жүйе тұрмысты ұйымдастыруға көмектеседі, әр отряд өзіне бекітілген аумаққа жауапты.

Түскі ас уақыты

Асханадан шыққан тамақтың иісі ғимарат ішінде сезіле бастайды. Балалар асханасының аспазы да — сотталған әйел. Асханада жұмыс істеудің бір шарты — өзінің балаларының болмауы.

Қабырғада мәзір ілулі тұр:
Таңғы ас сағат 7-де – қант пен май қосылған манка ботқасы, печенье, шырын, сүт қосылған какао (2.5%), май жағылған нан.
Түскі ас 11:00–13:00 – күріш сорпасы және ет қосылған картоп пюресі (сиыр еті немесе қой еті), морс, нан.
Тіскебасар No 1 — 15:00-де: бәліштер, айран, жаңа дайындалған көкөніс салаты.
Тіскебасар No 2 — 16:00-де: бәліштер, қаймақ қосылған сүзбе, жеміс пюресі.
Кешкі ас 18:00-де – сүтке пісірілген қарақұмық ботқасы, ірімшік қосылған нан, жарты жұмыртқа, тәтті шай.

Тамақты жақсы береді, ешкім шағымданбайды. Жалпы, мұндағы сотталған әйелдердің айтуынша, бұрынғы жылдармен салыстырғанда бұл колонияның жағдайы айтарлықтай жақсарған.

12-де балалар екі сағатқа ұйқыға жатқызылады.

Ал одан кейін — кесте бойынша барлық аналар балаларымен бірге аулаға серуендеуге шығады.

Балалар ойнап жүргенде, олардың аналары өздерінің өмірлік оқиғаларымен бөліседі.

Светлана, 47 жаста, ұлы Артем, 3 жаста. 96-бап, 1-бөлігі – абайсызда адам өлтіру. Жаза мерзімі – 6 жыл 6 ай.

Светлана мен оның ұлы — көңілді, ерке Артем — бұл жерде 3 жыл 4 айдан бері тұрып келеді. Әдеттегідей мерзімді «үш жарым жыл» деп дөңгелектеп жазайын деп едім, қолым бармады — мұнда, зонада адамдар күн санайды. Ай емес, күн.

Ол жүзін жасырмайды, камераға тік қарайды. Аз ғана уақыт бұрын ол тігін цехынан жүгіріп келді — сол жерде жұмыс істейді. Артемнен бөлек, ол 12 жастағы қызы Настя мен 6 жастағы ұлы Максимге қамқорлық жасайды. Өз жалақысынан мұқият түрде сабын, шампунь, кәмпит салып, кезекпен посылка жібереді: бір ай — Настяға интернатқа, келесі ай — Максимге Солтүстік Қазақстан облысындағы Полудино ауылындағы балалар үйіне. Тағы төртеу үлкен балалары бар, олар ержетіп, жеке өмір сүріп кеткен.

Сабырлы дауыспен ол мұнда қалай түскенін айтады. Азаматтық күйеуі 9 жасар қызына қол салмақ болған. Оның үйде болуы — үлкен сәттілік еді: кешкісін келіп, сарайдан отын алуға шығып кеткен, қайта кіргенде қыздың жан айқайын естіген. Отынды тастай сала үйге жүгіріп кірсе — мас күйдегі еркек Настяның үстіне құлап, киімін жыртып жатыр…

Алты айлық жүкті Светлана оны қызынан жұлып алмақ болды. Ол назарын Светланаға аударып, әйелді аямай ұра бастады…

Азаматтық күйеуінің өлгенін ол бірден хабарлаған. Келген полицейлер таңғалып:
— Сен қалай оны?.. — деп сұраған.

Светлана түсіндірген:
— Тұншықтырдым.

— Төбелес кезінде ол мені құлатып, сорванная рубашканы артымнан салып, буындыра бастады. Сол сәтте өмірім, балаларымның жүзі көз алдымнан өтті. Соңғы күшімді жинап, жалтарып, сол көйлекті өзіне қайта орап, қатты тарттым. Солай болды…

Ол тағы қайталайды: «Егер мен оны өлтірмесем, ол мені де, ішімдегі Артемді де өлтіретін еді…»

Тергеуші оны 99-бапқа — өзін-өзі қорғау кезінде адам өлтіру — жатқызуды сұраған, бірақ прокурор келіспеген: Светлананың бұрынғы сотталуы әсер етті.

Оның өмір жолы оңай болмаған: анасы 6 жасында қайтыс болған, тәтесінің қолында тәрбиеленген, білімі — 8 сынып, 16 жасында тұрмысқа шыққан және алғашқы сотталуы жас кезінде — тонауға қатысы үшін. Ол кезде ол күйеуінің барлық кінәсін өз мойнына алған — заңды күйеуі оның барлық балаларының әкесі.

— Мен Президентке «кешірім» жаздым, маған бір жарым жылын алып тастады. Енді УДО-ға шығайын деп тұрмын, — дейді ол үмітпен.

Молдир, 27 жаста, қызы Жанель, 2 жыл 5 ай. 179-бап, 2-бөлігі – қарақшылық. Жаза мерзімі – 6 жыл. 3 жылы қалды, қыркүйекте УДО-ға шығады.

Каратэ-до спорт шебері және бала жаттықтырушысы Молдир сырт келбетімен жігітке ұқсайды, сондықтан да ол ауыр, күш жұмсалатын қоғамдық жұмыстарды таңдайды. Әйел затының стандартты бейнесінен бөлек болғанымен, ол романтик және өлең жазғанды жақсы көреді. «Тек осы жерде, зонада жүріп, мен ана махаббатының не екенін түсіндім, туыстарымның қолдауы қандай қымбат екенін білдім», — дейді ол. Молдирдің 7 жасар ұлы мен 6 жасар қызы (алғашқы некесінен) қазір үлкен ағасының қолында тәрбиеленуде. Анасы сот залында қайтыс болған — жүрегі шыдамаған. Әкесі ауыр халде. Бірақ ағасы мен жеңгесі оны тастамай, қызын Жанельді өздеріне алуды ойлап жүр.

Молдир бұл жерге қалай түскенін еске алғысы келмейді — бұл оның «ескі өмірі». Достарымен бірге ішімдік ішкен. Одан кейін оның жолдасы басқа әйелге тиісе бастаған. Араласамын деп өзі де төбелеске кіріп кетіп, қатты мас күйінде әйелді аяусыз ұрып-соғып, бағалы заттарын алып кеткен. Есін жиған жәбірленуші арыз жазған. Молдирді табу қиын болмаған — бәрі бір ауылда, Іргеліде тұрған.

Жанель – бұл қаладағы басқа балалардан ерекше. Қуаншақты болғанымен, көзіндегі біртүрлі мұң кетпейді. Тек анасы құшағына алғанда ғана жадырап шыға келеді. Молдир босанғанын да ұмытпайды — оны «аса қауіпті қылмыскер» деп қолына кісен салып босандырған. Енді ол мәңгілікке ішімдіктен де, криминалдан да бас тартқанын айтады.

Дана, 27 жаста, ұлы Карим, 1 жыл 3 ай. 259-бап, 2-бөлігі – марихуананы аса ірі көлемде сақтау. Жаза мерзімі — 6 жыл. Тағы 4 жылы қалды.

Дана – бұл жердегі өзге сотталғандардан айтарлықтай ерекшеленеді. Оның жоғары білімі бар, сөйлеу мәнері сауатты. Бұрын компания басшысы болған, айлығы 160 мың теңге, ауқатты жігітке тұрмысқа шығуға дайындалып жүрген (оны маусымда «жапты», ал той қыркүйекте болуы керек еді), демалыс күндері – спирттік ішімдік, түнгі клубтар.

Оны жаман ортаға тартып алған: демалыс сайын марихуана қолдану қалыпты әдет еді. Жұрт ақша жинады, ал Дана жарты келі «шөпті» қор ретінде сатып алды. Сол күні-ақ оны ұстады. Ол шынын айтады: марихуананы қолданғаны үшін сонша жыл береді деп ешқашан ойламаған, оның үстіне бірден 6 жыл. «Жас болдым, тәжірибесіз болдым», — деп күрсінеді.

Жүкті екенін уақытша ұстау изоляторында білген, алғашқы ойы – баланы алдыру. Бірақ анасы оған шарт қойды: «Егер түсік жасасаң, сенен бас тартамын». Бұл Дана үшін жалғыз тірек болғандықтан, ол келісті. Ұлын жайдан-жай Карим деп атаған жоқ — премьер-министр Карим Мәсімовтің құрметіне. Тіпті зонада жүріп те жаңалықтарды қарап, үкімет басшысының парламент депутаты Ғани Қасымовтың сұрауы бойынша сотталғандарға амнистия мүмкіндігін қолдағанын естіген соң, оның сөздеріне қызыға бастаған. Дана Каримнің дәл сондай беделді, табысты адам болуын қалайды.

Өзіне берген уәдесі бар: бостандыққа шыққан соң бәрін жаңа парақтан бастайды және ешқашан бұл жерге қайта оралмайды. Бір айдан кейін оны тұрғылықты жері бойынша колония-поселениеге ауыстырады, тағы бір жылдан соң УДО күтеді.

Настя, 32 жаста, ұлы Тихон, 5 айлық. 178-бап – тонау. Жаза мерзімі — 3 жыл. 1 жыл 2 айын өтеді.

Настя бостандықта даяшы болып жұмыс істеген, бірақ кондитер-аспаз мамандығы бойынша оқыған. Тихоннан басқа оның үш қыздары бар – 16 жаста, 5 жаста және 4 жаста. Олар қазір туыстарының қолында.

Бұл оның алғашқы мерзімі емес.

— Мен кәмелетке толмаған кезде күйеуіммен бірге 179-бап бойынша — қарақшылыққа қатысушы ретінде өткенмін. Сол себепті судья менде рецидив бар деп, жазаны толық өтеу қажет екенін айтты. Бірақ жақында УДО болады, — дейді ол үмітпен.

Арай, 22 жаста, ұлы Олжас, 1 жыл 2 ай. 103-бап — абайсызда өлімге әкелген ауыр дене жарақатын салу. Жаза мерзімі — 5 жыл 1 ай. 1 жыл 8 айын өтеді.

Арай мектептен кейін тұрмысқа шыққан, ШҚО-дағы Быструха ауылындағы тәулік бойы істейтін дүкенде сатушы болып жұмыс істеген. Бір күні кешке оған ауылдастары келді: Катя есімді таныс қыз, оның ағасы және сожительі. Қарызға ақша сұрады, Арай келіссе де, масап қалған қонақтар сөрелердегі барлық заттарды ала бастайды, сатушы барын елемей.

Арай оларды шығарып жібермек болғанда, үшеуі оны жерге құлатып, ұра бастайды. Қатты соққыға жығылған ол бүрісіп жатып, бес айлық сәбиін қорғайды. Әзер дегенде прилавокқа сүйретіліп келіп, ондағы асүй пышағын іліп алады, орнынан атып тұрып, сермей бастағанда Қатяға тиген. Кейін белгілі болғандай, бұл оның іш қуысына өткен өлімге әкелген соққысы болған.

Содан кейін ол қаша бастаған, артынан ашулы ағасы қуып жетіп, жерге құлатып, тағы төбелес басталады. Арай одан да қорғанып, пышақпен жаралап алды, соққы оның бауырын зақымдаған. Кейін ол ер адамның қан кетуден қайтыс болғанын білген, ал іс материалдарына «уақтылы медициналық көмек көрсетілсе, тірі қалар еді» деген анықтама тіркелген.

Енді Арай ісін қайта қарауды талап етіп жүр, ол өзіне және сәбиіне қорғанғанын сот ескермеді деп санайды.

Оля, 38 жаста, ұлы Давид, 1 жыл 7 ай. 259-бап – есірткі сақтау және сату. Жаза мерзімі – 8 жыл. 2 жыл 4 айын өтеді.

Оля 18 жасында достарымен бірге алғаш рет есірткі қабылдаған. Кейін қайтадан көріп, сонымен басталған. Уақыт өте келе ол бұл іске тереңірек араласып, тапсырыстарды орындап, есірткі өткізуді жүйелі түрде жолға қойған. Жұмыс істеп жүрді, ақыры ұсталды.

Жүктілігі туралы тергеу изоляторында білген, баланы қалдыруға шешім қабылдады – бұл оның алғашқы сәбиі. Есірткіден толықтай бас тартқан, енді өмірін ұлына арнағысы келеді.

Анара, ұлы Мади, 3 жаста. 176-бап – мемлекеттік мүлікті талан-таражға салу және ұрлау. Жаза мерзімі – 7 жыл. Босауына 2 жыл қалды.

Анара – бұрынғы КНБ қызметкері, қаржы бөлімінің бастығы, екі жоғары білімі бар. Әңгіме барысында әр сөзін мұқият таңдап, жүзін жасырып отырады. Қысқа ғана айтады: жетіспеушілікке байланысты соттады. Кездесуге келген кезінде жүкті болып қалған, дәрігерлердің кеңесі бойынша баланы қалдыруға шешім қабылдады – жатырында қатерсіз ісік болған.

Жақында ұлын балалар үйіне жібермек, себебі ата-анасы қолдау көрсеткенімен, оны өздері тәрбиелей алмайды — әкесі арбаға таңылған, анасы жаста. Ұлынан бөлек 20 жастағы үлкен қызы бар, ол оқып жүр.

УДО-ға (шартты түрде мерзімінен бұрын босату) рұқсат берілмеді. Анараға өте қатал айтқан: «Сізді айып төлеу үшін отырғызды, бала табу үшін емес…»

— Улыма көмектескен Байрам Сәріевичке үлкен рақмет айтқым келеді. Ұлымның қолында қатерсіз ісік болды, ол тегін ота жасатуға квота алып берді, өзі алып барып, қасында болып, туған баласындай уайымдады…

«Запретка» – түрме сленгі, аймақ қабырғаларын білдіреді. Бірақ үмітті білдіретін сөздер де бар – «УДО», «помиловка». Дәл сол сөздер балалар мен олардың аналарының өмірінде бір күні бір нәрсе өзгереді деген үміт сыйлайды…

Материалдың түпнұсқасы Voxpopuli.kz порталында (2023 жылы жабылғанға дейін) жарияланған. Автор өз жеке мұрағатынан мәтін мен фотосуреттерді қалыпқа келтіріп, тарихи және деректік материалдарды сақтау мақсатында қайта жаңғыртты.