Экспедиция «Шыңғыс ханның ізімен». Моңғолия қазақтары

Еске салайық, «Шыңғыс ханның жолымен» жобасының алдыңғы фоторепортажында қатысушылар Алматыдан жолға шығып, Ресей Федерациясының Алтай Республикасына дейін жетіп, Қош-Ағаш ауылында тоқтаған еді, онда музыкалық концерт қойған болатын. Сол күні кешке бүкіл команда үшін күтпеген тосынсый болды – голландық Роберт Эрмерс қайта оралды, сапарға қайта қосылғанына өзі де шексіз қуанып жүрді. Келесі күні таңертең топ Моңғолия шекарасына қарай жолға шығады. Суретте түркітанушы Напил Базылхан ежелгі ескерткіштерге бай солтүстік жолды картадан көрсетіп тұр.

Ресейдің Қош-Ағашынан шекарадағы Ташанти ауылына дейін 45 шақырым. Шекарада біраз сағат күтуге тура келді.

Құжаттарға қатысты ресми мәселелер шешіліп жатқанда, топ Польша байкерлерімен танысып үлгереді.

Мұнда, тым қашық емес жерде, Моңғолия жолдарын салуға арналған битум тасып жүрген алысжол жүк көлік жүргізушісі Михаил орналасқан. Кейінірек тәжірибе көрсеткендей, Моңғолияда Михаил сияқты адамдар – ең қалаулы адамдардың қатарында.

Моңғолия шекара бекетінің жанындағы қонақүй, мұнда тамақтануға болады. Сол уақытта бәрі қатты ашыққан, үйдегідей ас болса, тіпті тамаша болар еді.

Алайда әрқайсысына небәрі 2–3 манты мен бір шыныаяқ шай ғана бұйырды. Есесіне, қонақүй иесінің есептеп шығарған түскі ас құны бәрін таңғалдырды – шамамен 400 доллар.

Ұйымдастырушы Бақытгүл: «Бағаны 120 000 тугриктен (12 000 теңге) түсіру үшін саудаласуға тура келді. Келесі жолы баға көрсетілген мәзірмен тамақтанатын боламыз».

Моңғолия аумағындағы автокөлік жолдарының тек 5%-ы ғана асфальтталған, қалғанының бәрі – топырақ жолдар. Мұндай жолдармен жүру – нағыз азап.

Ақыры, көзге көрінген асфальтталған жол Баян-Өлгий қаласына жақындағанымызды білдіреді.

Қазақстан туы ілінген жарқын түсті көліктер адамдардың назарын аударып, көпшілігі тоқтап, танысуға ұмтылады. Молда Қуаныш отбасы бірге. Оның қыздары тек қазақша сөйлейді.

Көкжиекте көптен күткен қала көрінеді.
Әнші Әсем: «Мұндағы қазақтар бізді қалай қарсы алып, қалай қабылдайтынына аздап толқып тұрмын», – дейді.

Ерекше такси-мотоциклдер Моңғолияның кез келген нүктесіне жеткізе алады, бағасы – километріне 400 тугрик (40 теңге).

Ұялы байланыс жарнамасы.

Бүркіттер мұнда қарғалардың рөлін атқарады.

Моңғолия қазақтары негізінен исламды ұстанады, алайда буддизмге берік жұрт та бар.

Молда Абдулла.

Дерлік әр аулада бір-екі киіз үйден тігіліп тұрады.

Түнге тоқтауға қатысушылар этникалық қонақүйді таңдады, мұнда әдеттегі бөлмелердің орнына қонақтарды киіз үйлерге орналастырады. Киіз үйдің ішінде керектінің бәрі бар: кереуеттер, үстел, орындықтар, электр жарығы, пеш, тіпті WiFi қосылған. Душ, дәретхана мен монша бөлек ғимаратта орналасқан.

Бұғы тастардағы суреттер.

Фото Бауыржана Булатханова

VIII–IX ғасырларға жататын «Бага харғай» тас мүсіндері. Моңғолия. Баян-Өлгий аймағы, Сагсай.

Моңғолиядағы этникалық қазақтардың жалпы саны 140 мыңнан асады, бұл ел халқының шамамен 5%-ын құрайды. Соның ішінде Баян-Өлгий аймағында 90 мыңға жуық адам тұрады, олар екі руға бөлінеді: абақ керей және найман. Әйел әңгімелейді: «Біз абақ керей руынанбыз, бұл жердің байырғы халқымыз. Бүкіл өмірімізді мал шаруашылығына арнадық, бұл – отбасымыздың жалғыз табыс көзі».

Жазда адамдар киіз үйлерде тұрады, ал суық түскенде қыстауларына қайта оралады. Моңғолияда қазақ мектептері бар, алайда ана тілін негізінен отбасының ішінде үйретеді.

Шолпан кішкентай ұлының «бесік» атты ағаш бесігін көрсетіп тұр.

Шолпан қонақтарға ұсынып отырған сусын «ыстық құрт» деп аталады. Ол суық тию мен туберкулезге қарсы емдік құрал ретінде есептеледі.

«Алтай Керей» Hand Craft – көшпелі техникада жасалған ұлттық қазақ бұйымдарының шағын дүкені. Өнімдердің бағасы 3-тен 45 мың теңгеге дейін барады.

Дүкеннің екінші қабатында шеберхана орналасқан.

Барлық тігістер мен өрнектер қолмен тігіледі. Бір көрпе бірнеше айға созылатын өте ұқыпты еңбекті талап етеді.

Алты жыл ішінде дүкен өз өнімдерінің сапасымен жақсы беделге ие болды. Әсіресе, олардың бұйымдарын Англия, Түркия және Жапониядан келген туристер ерекше жақсы көреді. «Алтай-Керей» өкілдері Қазақстанға да жиі келіп, көрмелер мен байқауларға қатысады.

Фото Бауыржана Булатханова

Осы уақытта Моңғолияда жыл сайын өтетін ұлттық Наадам мерекесі болып жатқан еді, ол үш спорттық ойыннан тұрады: садақ ату, ат жарысы және күрес. Монғолдың ұлттық күресі «бөх». Жарыс басталар алдында барлық балуандар ортаға шығып, қолдарын қанат секілді сермеп, би қимылдарымен асқақ құстың ұшуын бейнелейді. Бұл би күш пен асқақтықты білдіреді. Жарыстың соңында бұл биді тек жеңімпаздар ғана орындайды. Балуандардың киімі: етік, шалбар және кеудесі ашық, жеңі ұзын қысқа жейде.

Фото Бауыржана Булатханова

Балуандардың ашық киімі бір ескі моңғол аңызы арқылы түсіндіріледі: ол туралы аңызда ер адамның киімін киген бір әйел ең күшті балуанды жеңіп, өзіне қарсы шыққанның бәрін жеңе берген дейді. Ең мықтылардың осылай жеңілгенін білген ерлер үшін бұл орасан ұят болды. Сол кезден бастап, мұндай масқараны қайталамау және әйелдердің жарысқа қатыспауын қадағалау үшін балуандардың кеудесін ашық қалдыру туралы шешім қабылданған.

Фото Бауыржана Булатханова

Ережеге сәйкес, балуан шынтағы немесе тізесі жерге тиіп кетсе, жеңілген болып есептеледі. Халық қағидасы: «Жерді мазалауға болмайды» дейді. Моңғол балуандары әлемдегі ең күштілердің қатарында саналады. Мысалы, Жапонияда татамиде өнер көрсететін 33 моңғол сумошысы бар.

Фото Бауыржана Булатханова

Наадам ұлттық мейрамындағы қазақ бүркітші.

Кестеден бір күнге кешігу салдарынан колонна солтүстік жолдың орнына оңтүстік бағытпен жүруге мәжбүр болды. Бұл жол қызығырақ емес, бірақ қысқалау және қауіпсіздеу. Баян-Өлгий қаласынан 37 шақырым қашықтықта, тасты жартастардың арасынан Толбо-Нуур көлі көзге шалынады.

Жол бойында топ тесілген шиналарға байланысты бірнеше рет тоқтауға мәжбүр болды. Ұйымдастырушы Бауыржан Булатханов: «Бүкіл сапар барысында біздің топта небәрі бес рет қана шина тесілуі болды. Моңғолия жолдарын ескерсек, мұндағы тастар пышақтың жүзі сияқты өткір, сондықтан 5 жағдай – түк те емес. Жақсы шиналар бізді шынымен де жерге қаратпады».

Ховд қаласына жақындау.

Мұнда тесілген шиналарды ауыстыру және жанармай құю үшін шағын аялдама жасалды.

Дарви ауылындағы буддистік ғибадатхана, оның жанында топ түнге лагерін тігеді.

Ертесінде Алтай қаласы.

Алтай қаласының өлкетану музейінің жанындағы VIII–IX ғасырларға жататын «Дэнгийн сүм» тас мүсіні.

Алтай мен Баянхонгор елді мекендерінің арасындағы таулы қырқа үстінде машиналар колоннасы кенеттен бірін-бірі көзден тасырып алып, әр жаққа бытырап кетті. Бұл бүкіл экспедициядағы ең қорқынышты сәт болды: айналада ондаған шақырым бойы тірі жан жоқ, бейтаныс сайын далада жалғыз қалу жүрекке қорқыныш ұялатты. Барлық қатысушылардың қайтадан бірігуіне бір жарым сағат уақыт кетті.

Фотограф Рүстем Рахимжан: «Маған не болғанын айтқанда, мен енді ғана оянып, көлікте «төртбұрыш баспен» отырған едім».

Музыкант Әбулхайыр Әбдрашев әкесімен қауышқанда құшақтап: «Мен соншалықты толқып тұрдым, оған тек оны қаншалық жақсы көретінімді ғана айттым», – дейді.

— Колоннаның бөлініп кетуінің бірнеше себебі болды, — дейді Бауыржан. — Біріншіден, жолдардың тармақталып, өте көп болуы. Екіншіден, шаң көріністі жауып, артта келе жатқан машиналарды көруге мүмкіндік бермейді. Үшіншіден, колоннамен жүру кезіндегі жүргізушілердің тәжірибесіздігі.

— Таңертең ғана әрқайсымыздың сәл де болса өскенімізді, бір команда болып үйлесімді жұмыс істеуді үйренгенімізді айтқан едім, ал мына жерде бәрі бала сияқты өзін ұстап, жарыс ұйымдастырғандай болды. Бірақ мен қуаныштымын, бәріміз қайта табылдық, барлығымыз дін аманбыз, көліктер де бүтін. Дегенмен осындай ұқыпсыздықпен жүре берсек, Ұлан-Баторға мүлде жете алмай қаламыз ба деп уайымдадым.

Жолдан шаршап, әбден қалжыраған қатысушылар шағын елді мекенге жетіп, жанында лагерь тігуге шешім қабылдайды.

Қараңғы түспей тұрып, үлгеріп шатырларды тігіп, кешкі асты дайындау керек.

Ұлан-Баторға жақындаған сайын такси жүргізушілері де өздеріне тән колоритке ене түседі.

Моңғолия бүкіл әлемге жүн өңдеуімен танымал. Мұнда өндірілетін кашемир Италия, Франция, Англия және Ресей сияқты елдерде үлкен сұранысқа ие.

Шикі ешкі сүті сиыр сүтіне қарағанда қауіпсіздеу саналады, өйткені ешкілер түрлі ауруларға анағұрлым төзімді. Ешкі сүтінен тұзды ірімшіктер, соның ішінде брынза жасалады.

Бұл – саяхаттың үшінші кезеңіне дейінгі соңғы аялдама болды. Тек таңға жақын колонна ұлы қолбасшы Күлтегіннің отанына келіп жетті, ал осы және «Шыңғыс ханның жолымен» жобасының басқа да оқиғалары туралы сіздер қорытынды «Ұлы Моңғолия» фоторепортажынан оқи аласыздар.

Материалдың түпнұсқа нұсқасы 2023 жылы жабылған Voxpopuli.kz порталында жарияланған. Автор Карлыгаш Нуржан мәтін мен фотоларды жеке архивінен қалпына келтіріп, құжаттық және тарихи материалдарды сақтады.