Экспедиция «Шыңғыс ханның ізімен»: Ұлы Моңғолияға сапар

6 мың шақырымдық құмды жолдардан өтіп, саяхаттың 9-күнінде «Шыңғыс ханның ізімен» экспедициясына қатысушылар көне тарихқа толы киелі мекенге жетті. Дәл осы жерде, 1206 жылы, Онон өзенінің жағасында қолбасшы Темүжінді хан көтеріп, оған Шыңғыс хан атағын берген. Ұлы Моңғолияның қолтығында бірігіп, жауласпас империя құрған моңғол тайпаларының мекені. Түркі тайпаларының тарихы басталған жер.

Біздің келесі аялдамамыз — Қарақорым қаласы, 1220–1260 жылдары Моңғол империясының астанасы. Бірақ оған дейін әлі 100 км жол. Жол үстінде біз Моңғолияның Өвөрханғай аймағындағы «Бақыт жылқысы» мемориалын көру үшін тоқтаймыз.

Эрдэни Мори — моңғол эпосындағы бақыт жылқысы, ежелгі ступада бейнеленген. Эрдэни Моридің әлемнің отты Қазынасын — Чинтамани тастарын алып келуі жаңа дәуірдің жақындауын білдіретін. «Ежелден Эрдэни Мори жүр, оның Қазынасы жарқырайды. Күн шыққанда да, батқанда да тып-тыныш — демек, бір жерде ұлы ақ боз жылқы өтіп барады...»

Бұхран (бұхран — моңғолша әулие мүсіні) Жанрайсэг.

Мемориалдың айналасы Моңғолияда жиі кездесетін көк «хадаг» ленталарымен байланған. «Хадаг» — құрмет пен ізеттің белгісі ретінде сыйға тартылатын ең жақсы тарту.

Келесі таңертең қатысушылар Қарақорым қаласының маңындағы «Огий нуур» туристік базасындағы киіз үйлерде оянады. Базаға аяқ бастыру үшін тік құлама жолдан түсу керек болғандықтан, топ тек таңғы 4-те демалуға орналасқан.

Таңғы астан кейін қызық туристер кірпіш әкелді. «Бұл — кірпіша, — дейді біздің жүргізушіміз Евгений. — Қарынының домалақ болғанын көрсеңіз, буаз екенін аңғаруға болады». Евгенийдің үйінде ұзақ жылдар бойы кірпілер тұрған, сондықтан ол оларды жақсы біледі.

Түрколог Роберт жолға шығар алдында соңғы тостаған қымызды ішіп отыр. Енді тарихи орындарға бару керек.

Бұл жерде VIII–IX ғасырларда ежелгі Чилен балиқ қаласы тұрған.

Жанында мал шаруашылығымен айналысып, ежелгі қаланы да қарайтын шағын қоныс бар.

Сынған арбаның ерекше дөңгелек құрылысы топтың назарын аударды.
— Моңғол тілінде ағаш арба «модон тэрэг» деп аталады, — дейді түрколог Напил Базылхан.

Ең маңызды сәт — VIII ғасырда өмір сүрген екінші Түрік қағанатының ұлы қолбасшысы және ханзада Күлтегін құрметіне арналған ескерткіш кешені. Бұл кешен Қарақорым қаласынан 45 км солтүстікте, Орхон өзенінің сол жағалауында орналасқан. Кешендегі атақты стеланың өзі емес, тек көшірмесі, ал түпнұсқасы Моңғолия археология институтында сақтаулы.

Режиссер Рүстем Абдрашев осы жерде ұлы қолбасшының рухын сезінеді. Дәл осы жерде Күлтегін ескерткіші табылған. 16 жасынан-ақ аты шыққан түркі қолбасшысының ерлігі елге тараған.

Туристер ақша тастайтын метрлік ойық тасты қызықтап қарайды.

Бұл жерден естелік болсын деп және деректі фильм түсіру үшін «Теңгри» тобы қазақ әнін орындайды.

Кешен жанында түрік қаржысына тұрғызылған археология институты орналасқан.

1997 жылдан бері түрік-моңғол келісімі бойынша археологиялық қазбалар жүргізіліп келеді.

Мұнда Күлтегін ескерткішінің түпнұсқасы сақтаулы. Мәрмәр таста айдаһарлар бейнесі мен «қаған» белгісі қашалған. Бүкіл беті көне түрік жазуларымен өрнектелген.

Ежелгі түрік жазуын 1893 жылы дат ғалымы В.Томсен оқыды. Мұнда жазылған мәтіннің аудармасы көрсетілген.

1956 жылы стеланың жоғары бөлігіне найзағай түсіп, қатты зақымдаған.

Рүстем Абдрашев осы тасқа сүйеніп, тағы да күш-қуат алады.

Күлтегін қабірінен табылған күміс әшекейлер.

Балбал — түркі кезеңінің тас мүсіні. Бұлар Моңғолиядан бастап, оңтүстік орыс далаларына дейін кең тараған. Әр халық өз үлгісінде жасаған. Көпшілігі салбыраңқы мұртты, қалың қасты ер адамдарды бейнелейді. Алғашқы балбалдар — беті мен қолы қашалған жалпақ тас бағандар.

Күлтегіннің мәрмәр бас бөлігі.

2001 жылы профессор Баяр бастаған археологтар Білге қағанның асыл тастармен көмкерілген алтын тәжін тапқан.

Келесі бағытымыз — көне Түрік Елінің және Ұйғыр қағанатының астанасы Орда-балық қаласы.

Оны неміс ғалымдары 2009 жылы тапты. Жерді сканерлеу арқылы 50×50 км жер астында жатқан көне мегаполисті анықтады.

Келесі жылы неміс-моңғол бірлескен археологиялық қазбалары жалғасады.

Қаған-сарайда ежелгі түрік штандарты көтерілді.

Айдаһар пішініндегі жоғарғы бөліктің сынығы. Жасалған уақыты — шамамен 808–832 жж. Үстінде көне түрік жазуы бар.

Степь ішінен адасып жүрген құлын жолықты, бірақ топ оның тағдырына араласпай, жолын жалғастырды.

Қарақорым маңында үш ұлы империяға арналған мемориал тұр: Ғұн (б.з.д. III — б.з. III ғғ.), Түрік (VI–IX ғғ.) және Моңғол (XIII–XIV ғғ.) империяларының карталары бейнеленген үш қабырға.

Қабырғаның артқы жағында Моңғол империясының картасы.

Мемориал жанында Қарақорымдағыдан үш есе қымбат кәдесыйлар сатылады.

Эрдэнэ Зуу монастыры маңындағы ортағасырлық ханзадалар киімдерімен түсірілген фото.

Эрдэнэ-Зуу — Моңғолиядағы ең көне және алғашқы будда монастырларының бірі. Ол 1586 жылы Абтай ханның бұйрығымен Моңғол империясының астанасы Қарақорым орын алған жерде тұрғызылған.

Топ келгенде монастырь жабық болған.

Бірақ алыс жолдан келген қазақстандық қонақтар үшін арнайы есіктерін ашты.

Монастырь үш храмнан тұрады, олардың барлығы бір-біріне жақын орналасқан.

Барлық храмдар жабық, бірақ сыртқы сәулетінің өзі-ақ тамсануға жеткілікті.

Монастырь — жергілікті тұрғындар мен туристердің қажылық орны. Ер адам храм алдында құлап, қайта тұрып, бірнеше рет тағзым етеді.

Молитва барабандары — ось айналасында айналатын цилиндрлер, олардың сыртында дұғалар мен мантралар жазылған. Цилиндрді бірнеше рет айналдырсаң — дұға оқылды деген сөз.

Жоралғылық садақалар ақша ғана емес, кәмпит пен печенье...

... және нан болуы мүмкін.

Қауіпсіздік қызметі бүкіл топ шыққанша сабырмен күтеді.

Жолда бізді жергілікті тұрғындар жылы қарсы алады.

Түнде Улан-Баторға бара жатқан жолда ғалымдар Хөгнө Тарни ескерткішінің эстампажын жасайды. Астанаға әлі 370 км бар.

Улан-Батор — Моңғолияның заманауи қаласы. Степьтен келген адамға мүлде басқа әлем болып көрінеді. Еуропалық туристердің сүйікті қаласы. Мұнда ағылшын, орыс, қазақ және моңғол тілдерін жиі естуге болады.

Улан-Батор — Моңғолияның ең үлкен қаласы. Халықтың үштен бірі — шамамен 1 172 400 адам — осында тұрады.

— «Өткенге» оралып келгендей ұзақ сапардан соң, қазіргі супермаркетке кіру сәл ерсілеу болды, — дейді рок-әнші Әсем. — Ертең біз ұшып кетеміз, демек, топпен қоштасу уақыты жақындады. 15 күнде бәріміз жақын болып кеттік.

Ертеңінде топ Улан-Батордан 50 км жердегі биыл ашылған ең үлкен Шыңғыс хан ескерткішіне барады. Оның биіктігі — 40 метр, ал іргетасы — 10 метр. Әлемнің түкпір-түкпірінен мыңдаған турист осы алып мүсінді көруге келеді.

Кешкісін жобаның барлық қатысушыларын Моңғолиядағы Қазақстан Республикасының Төтенше және Өкілетті елшісі Орман Нұрбаев жылы қарсы алады.

Кешкі ас үстінде елші топтың Моңғолиядан ұшақпен шығу мәселесін шешуге көмектеседі. Себебі моңғол заңдары бойынша елге автомобильмен кірген адам елден сол көлікпен шығуы тиіс.

Қонақтарға естелік сыйлықтар табысталды: ерлерге — бас киімдер, әйелдерге — кестеленген сөмкелер.

Кеш қазақстандық әнші Абулхаир Абдрашевтің орындауындағы қазақ әнімен аяқталды.

Келесі күні қатысушылар үйге қайтуға жиналды.
— Әуе компанияларын салыстырып, ең қолайлы рейстер «Эйр Астана» болды, — дейді ұйымдастырушы Бауыржан Булатханов. — Бүгін біздің топ елге ұшады, ал олардың орнына Алматыдан журналистер келіп, Mitsubishi өкілдерімен бірге Улан-Батордан Алматыға біздің көліктерімізбен кері сапарға шығады.

Ең қынжылтқан нәрсе — Алматыдан Улан-Баторға 15 күн жол жүріп келіп, кері қайту үш-ақ сағатқа созылды.
Ұшақ Алтай тауларының үстінен өтіп, туған Қазақстан көрінді.

— Бұл сапар мен үшін өте қызықты және пайдалы болды, — дейді Напил Базылхан. — Мен туған жерімде соңғы рет он жыл бұрын болғанмын. Қазір тарихи ескерткіштерді дәріптеу, сондай-ақ Моңғолия мен көрші елдер арасындағы мәдени байланыстарды дамыту өте өзекті. Бұл елдердің барлығын бір ортақ түркі тарихы байланыстырады...

Биылғы жылдың күзінде Рүстем Абдрашевтің «CentauRus» студиясы 15 күндік сапар негізінде «Шыңғыс ханның ізімен. Алматы — Қарақорым» атты көпсериялы деректі фильм шығаруды жоспарлап отыр.

Материалдың түпнұсқа нұсқасы Voxpopuli.kz порталында жарияланған (2023 жылы жабылған). Автор Карлыгаш Нуржан тарихи және деректік мұраны сақтау үшін мәтін мен фотоларды жеке архивтен қайта қалпына келтірді.