Түркиядағы қазақ диаспорасы: тарихы, өмірі және дәстүрі

Қазақтардың жаппай көшуі XVIII ғасырда басталып, 1960 жылға дейін жалғасты. Көшу себептері әртүрлі болды: саяси, діни, экономикалық. Түркиядағы қазақ диаспорасының тарихы 1930 жылдан бастау алады, ол кезде шамамен 18 мың алтайлық қазақ алдымен Үндістан мен Пәкістанға қоныс аударып, 1952 жылы көшіп барған қазақтардың жалпы санының оннан бірі Түркияға жетті. Бүгінде Түркияда 20 мыңнан астам қазақ тұрады.

Қазақ диаспорасының басым бөлігі Ыстамбұлдың Гүнешлі, Сефакөй, Зейтинбурну аудандарында өмір сүреді. Түркияға қоныс аудармай тұрып, көшпенділердің Америкаға кетуге мүмкіндігі болған, бірақ ақсақалдар ол жақта тоқшылық пен молшылық болса да, ұрпақтың тілді, дәстүрді тез ұмытып кетуінен қауіптеніп, бәрі бірауыздан Азияның оңтүстік-батыс жағына көшуге шешім қабылдаған. Түркия қазақтарды мәдени құндылықтарының, дәстүрлерінің ұқсастығымен, түркі тілінің негіздерімен және дінімен өзіне тартты.

Өз кезегінде түрік үкіметі қазақ саяси босқындарын орналастыру шығындарын өз мойнына алды. Оларға түрік азаматтығы берілді, жер бөлінді, үй мен мал берілді, сондай-ақ бес жыл мерзімге әскери қызметтен босатылды.

Mimar Sinan университетінің тарих профессоры Абдулвахап Қара — қазақ диаспорасының зиялыларының бірі. Ол қазақтардың көшу тарихына қызығатын журналистерге жолбасшы болып жүреді.
— Мен өзім Түркияда дүниеге келдім, — дейді ол. — Мұнда тұрып жатқан қазақтардың үшінші буынының өкілімін. Менің отбасымның көшу тарихы 1930 жылы басталды, сол кезде атам отбасы­мен бірге Алтайды тастап, Қытай мен Пәкістан арқылы көшіп, Түркияға тұрақтады.

— Жастау кезімде «қазақтар қайдан келді, қайда барады?» деген сұрақ жиі мазалайтын. Осы сұрақтарға жауап іздеу мені бағдарламашы мамандығынан тарихшы болуға итермеледі. 2002 жылы докторлық диссертациямды қорғағаннан кейін, түрік тілінде «Мустафа Шоқайдың өмірі мен күресі» атты алғашқы кітабым жарық көрді. Кітап кейін қазақ және француз тілдеріне аударылды, режиссер Сатыбалды Нарымбетов осы кітап негізінде Мұстафа Шоқай туралы фильм түсірді.

Сұхбаттан кейін Абдулвахап бізді шай ішуге үйіне шақырды. Жұбайы да қазақ, бірақ Үндістаннан.
— Біздің үш қызымыз және ұлымыз бар. Ана тілінде біраз қиындықтар болды, бірақ жақында консулдықта қазақ тілі курстары ашылды, балалар сол курстарға барып жүр. Қазақстанға сапар жасау да көп көмек береді. Мұндағы қазақтар ана тілінде сөйлегенімен, кириллицаны білмейді, оқи алмайды. Менің буынымнан тек білім алған қазақтар ғана қазақша оқи алады, қарапайым халық оқи бермейді.

Түскі астан кейін Абдулвахап бізге қазақ мешітін, Түркияға қазақтардың қоныс аударуының 50 жылдығына қойылған стелланы және диаспора өкілдерімен таныстыратынын айтты.

Жолда 77 жастағы Зулиман-апаны кездестірдік.

1975 жылы қазақтар салған мешіт.

2002 жылы қойылған стеллада көшбасшы болған тұлғалардың есімдері қашап жазылған.

Біз ең үлкен ақсақал — Құланбай-кажының үйіне бет алдық.

— Мен 1921 жылы дүниеге келдім, — дейді Құланбай-кажы. — 30-жылдары қазақтардың үлкен тобы қытайлардың қуғын-сүргінінен қашып, шайқаса отырып Пәкістанға жетті. Қонысты тастап кеткендердің арасында Рамазан мен Қапай батырлар болды, солардың арқасында көпшілігіміз аман қалдық. Ол қиын-қыстау кезеңдерде біз ештеңеден қорықпадық, батыл болдық, бұл бізге сол уақытта аман қалуға көмектесті.

— Пәкістанда біз саудамен айналыстық, Үндістаннан тауар әкелдік. 1953 жылы 170 адам болып Түркияға көштік. 1986 жылы жас буын арасында дәстүрді сақтау және ең маңыздысы — аралас некелер мен туыстық некеден сақтану үшін 19 ақсақалдан тұратын қауымдастық құрдық. Мен осында 58 жыл тұрып келемін, үш ұл, үш қыз өсірдім, немерелерім бар.
Қоштасарда Құланбай-кажы бізге Түркияға қазақтардың қоныс аударуы туралы өзінің кітабын сыйға тартты.

Келесі күні Абдулвахап Қарамен бірге біз Абдулмансур Ақжолдың вилласына бардық.
— Атам Шығыс Түркістанның Көктогайынан шыққан, — дейді Абдулмансур. — Басқа қазақтар секілді, атам да 1953 жылы отбасымен Түркияға қоныстанған. Атамның ең әдемі жайылымдары болған, бірақ бүгінде ол жерлер Қытайға тиесілі. Бір хатында ол жерлерде көмілген асықтары бар жасырын орын туралы жазған, мен сол жерлерге барып, тайникты таптым...

— Еңбек жолымды пластмасса өндірісінен бастадым, әкемде былғары өңдейтін цех болатын. Кейін досыммен бірге қағаздан құрылыс материалдарын шығаратын зауыт аштық. Бұл зауытта 500-ге жуық адам жұмыс істеді. Солай ісіміз алға басты.

— Он жыл бұрын Ыстамбұлдан 30 шақырым жерден жер сатып алып, жылқы, мал әкелдім, киіз үйлер тіктім — бәрі қазақы өмір салтының кішкентай көрінісі.

— Маған шынайы киіз үй сыйлаған еді, бірақ ол нөсер жаңбырға шыдай алмай, бетоннан киіз үй тұрғызуға тура келді. Ішін безендіру үшін Қытай мен Моңғолиядан қолдан жасалған текемет, сырмақ, тұскиіз әкелдім. Коттедждерім әлі бітіп үлгермеген кезде, біршама уақыт осы жерде тұрдым.

— Екінші киіз үй мерекелік іс-шараларға арналған. Мысалы, балаларымның, туыстарымның, достарымның тойларын өткізуге. Біз алғаш келгенде небәрі бесеуміз ғана едік, қазір жанұямыз 50 адамға жетті.

Қалаға оралған соң, біз қазақ диаспорасының ақсақалдарын мешіттен тауып үлгерейік деп асықтық, бірақ олар кешкі намазға кетіп қалған екен. Сондықтан келесі кейіпкерімізге жол тарттық.

Бұл — музыкант Мустафа Буйырған. Ол 1959 жылы Түркияда дүниеге келген. Алдымен түрік музыкасын үйренген, түрік ансамблінде өнер көрсеткен. Кейін бір топ жігітпен бірге домбыра çalуды және қазақша ән айтуды меңгерген. Содан бері олар Түркия қалаларын және Еуропа елдерін қазақ фольклорымен аралап жүр. Мустафа өз балалары мен студенттеріне де домбыра үйретеді.

1960-жылдары қазақтар тек Ыстамбұлға ғана емес, Измир, Анкара және басқа қалаларға да қоныстана бастады. Сол жылдары қазақтардың арқасында Түркия экономикасында жаңа сала — былғары өңдеу және былғары бұйымдарын тігу дамыды.

Зейтинбурну, Қазақкент аудандарында, сондай-ақ Ыстамбұл, Анкара және басқа қалалардың базарларында қазақтардың тері бұйымдарын тігетін және сататын ательелері мен дүкендері пайда болды.

Сол дүкендердің бірінің иесі — Ахмед Акис.
— Ата-анам мен алты ағам 1950-жылдары осында қоныс аударған. Мұнда біз екі тілде сөйлейміз: қазақша және түрікше.

Ахмед Акистің көршісі — Катипан-апа — ұлттық төсектік бұйымдарды қолмен тігіп, кестелейді.
— Мені Түркияға алып келгенде бес жаста едім. Бізді мұнда жақсы қабылдады, мал берді, жер бөлді. Қазір төрт балам бар, бәрі оқып жатыр, аман-есен.

Келесі үйде тұратын ерлі-зайыптылардың бірі — адвокат, әйелі — стоматолог.
— Ата-анам мұғалім еді, бізге жақсы білім беруге тырысты. Мен Қазақстанға жиі барамын, құрылтайға қатыстым. Ата-баба жерінен оралғанда қайта барғың келеді. Қазақстан мен Түркия арасында көпір болса деп армандаймын.

— Жолдасым — стоматолог. Оның ата-бабалары Шығыс Түркістанда саудамен айналысқан, ауқатты адамдар болған.

Рамазан-ата Алтайдан. Мұндағы басқалар секілді, олардың да ата-бабалары Қытай арқылы Үндістанға қашқан. 1952 жылы Түркияға келген.
— Содан бері осында тұрып жатырмыз, жаман емес. Түрік халқының қонақжайлығына арнап өлеңдер жаздым, тіпті журналға шықты.

— Менің атым — Қадиша Рамазанқызы. Тәтем ұлттық оюларды қиюды үйретті, мен осы өнерді 17 жылдан бері зерттеп келемін. Бұл оюлар — ата-бабаларымыздың жеріне деген сағыныш. 2009 жылы Қазақстанда болдым, өткен жылы Алтайға барып, жергілікті оюларды зерттедім. Міржақып Дулатовтың:
«Алыстан Алаш десе, аттанамын,
Қазақты Қазақ десе, мақтанамын,
Болған соң әкем — Қазақ, Шешем — Қазақ,
Мен неге Қазақтықтан жасқанамын»
— деген өлең жолдары — менің өмірлік ұраным. Өмірімнің соңына дейін ата-бабамның ою өнерін дамытуды жалғастырамын.

— Менің атым — Қажымедәлім. Мен де 1953 жылы Үндістаннан осында келдім. Содан бері осында тұрамын, жасым — 90. Балаларым өсіп, бүгінде Еуропада тұрады. Қазақстанның тәуелсіз ел болғанына қуанамыз, енді сіздер сол тәуелсіздікті жоғалтпай, бәрін сақтап қалуға тиіссіздер. Қазақстанға гүлдену тілеймін! Мен, 90 жастағы қария, барлық қазақстандықтарға сәлем жолдаймын!

Материалдың түпнұсқасы 2023 жылы жабылған Voxpopuli.kz порталында жарияланған. Автор тарихи және деректі материалдарды сақтау мақсатында мәтін мен фотоларды жеке архивінен қалпына келтірді.