«Семей орманы» трагедиясы «38. Соңғы нүктеге» арқау болды

Астанада «38. Соңғы нүкте» қазақстандық фильмінің премьерасы өтті. Бұл көркем картина Қазақстандағы соңғы жылдардағы ең ауыр трагедиялардың бірі — 2023 жылы «Семей орманы» мемлекеттік табиғи резерватында болған ауқымды өрттен кейін дүниеге келген. Сол өрт кезінде орман шаруашылығының қызметкерлері қаза тапты. Біз фильм авторларының нақты оқиғаларды қалай пайымдағанын өз көзімізбен көру, жобаның бастауында тұрған адамдармен сөйлесу және картина арналған жандарды тағы бір мәрте еске алу үшін премьераға бардық.

- Фильм күн сайын өз міндетін атқарып, өзгенің өмірі мен қауіпсіздігі үшін өз өмірін қатерге тігетін адамдарға арналған, - дейді Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығы басқармасының төрағасы Құрманбек Жұмағали. - Олардың қатарында полицейлер, өрт сөндірушілер, дәрігерлер, құтқарушылар, әскери қызметшілер және басқа да мамандық иелері бар. Нағыз біздің заманымыздың қаһармандары - осылар.

Анықтама үшін: «38. Соңғы нүкте» фильмін режиссер Төребек Бейсебаев Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің тапсырысы бойынша, Ұлттық киноны қолдау мемлекеттік орталығының қатысуымен түсірген. Фильмнің продюсері - Нұржігіт Хайдар. Басты рөлдерді Асан Мәжит, Арман Уахитов, Алтыншаш Шаяхмет, Алмат Сақатов, Төлепберген Байсақалов, Асылбек Әйтіш және Мақсат Сабитов сомдады. Фильм 2026 жылғы 3 қыркүйекте кең прокатқа шықты.

Өрт 2023 жылғы 8 маусымда «Семей орманы» резерватының Батпаев орманшылығында басталды. Қатты желдің екпінінен от орман алқабына жылдам тарады. Алғашында өрттің шығуына найзағай разряды себеп болды деп болжанған, кейін тергеу өрт ошағы қылқан жапырақты ағашқа найзағай түсуінен пайда болғанын анықтады. Алғашқы күндердің өзінде өрт аумағы ондаған мың гектарға жетті, ал ең күрделі кезеңде оны сөндіруге шамамен екі мың адам жұмылдырылып, 348 техника мен 12 тікұшақ пайдаланылды. Өрт шарпыған жалпы аумақ шамамен 60 мың гектарды құрады. Өртті тек 14 маусым кешке ғана оқшаулау мүмкін болды.

Дәл осы оқиғалардан кейін орман шаруашылығы инженері Мақсат Жұмаханда орманшы мамандығы туралы кино арқылы баяндау идеясы пайда болды.

- Мен орман саласында он екі жыл жұмыс істедім, - дейді орман шаруашылығы инженері Мақсат Жұмахан. - Осы жылдар ішінде бұл мамандықтың барлық қиындығын көрдім, орманшылардың күн сайын қандай жағдайларға тап болатынын жақсы түсіндім. 2023 жылы «Семей орманы» резерватында біздің әріптестеріміз қаза тапты. Осыдан кейін «Неге орманшылар туралы фильм түсірмеске?» деген ой келді.

Біздің бастапқыда картинаға салған ойымызды көрерменге толық жеткізе алдық деп есептеймін. Өрт кезінде қаза тапқан он төрт қызметкермен кәсіби тұрғыда тығыз байланыста болдым, бірге жұмыс істедік. Олардың барлығын жақсы таныдым. Бұл фильмді дәл соларға, сондай-ақ Қазақстанның түкпір-түкпірінде орман және басқа да өрттер кезінде қызметтік міндетін адал атқарып жүріп қаза тапқан барлық қаһармандарымызға арнадық. Біз олардың есімі ұмытылмасын, бейнесі халық жадында сақталсын дедік.

Өртті сөндіру кезінде «Семей орманы» Новошульба филиалының Успен орманшылығында жұмыс істеген 14 қызметкер қаза тапты. Олар: Мейрамгүл Жиенбаева, Серікжан Тоқтасын, Амангелді Дүйсембаев, Алексей Губаев, Максим Фоминых, Саят Нұржігітов, Константин Начиненов, Александр Сидорин, Виктор Сидорин, Николай Пузырев, Сергей Пузырев, Александр Дарибаев, Петр Гражданкин және Даниил Ганьшин. Топпен байланыс 8 маусымда үзілген. Кейін 14 қызметкердің барлығы қызметтік міндетін атқару кезінде көрсеткен ерлігі мен жанқиярлығы үшін қайтыс болғаннан кейін «Құрмет» орденімен марапатталды.

Өртті жою жұмыстары кезінде Долон орманшылығының тракторшысы Сергей Архипов та қаза тапты. Ол трактормен өрт сөндіруге шығып, хабар-ошарсыз кеткен. 13 маусымда оның денесі өрт сөндірілген жерден шамамен 50 шақырым қашықтағы орман белдеуінен табылды. Сот-медициналық сараптама өлім себебі жедел жүрек жеткіліксіздігі болғанын анықтады. Алайда кейін төтенше жағдайлар жөніндегі бірінші вице-министр Сергей Архиповтың өртті жою кезінде қаза тапқан 15-адам болып есептелетінін растады.

- 2023 жылы не болғанын бәріңіз білесіздер, - дейді режиссер Төребек Бейсебаев. - Сол кезде қаза тапқан адамдар ерлік пен батылдық көрсетті. Олар - біздің қаһармандарымыз, біздің батырларымыз, олардың есімі ұмытылмауы керек. Сондықтан біз осы фильмді түсіруге шешім қабылдадық. Дайындық кезінде қауесетке немесе жұрт арасындағы әңгімеге емес, нақты деректерге сүйендік. Фильмде көрермен өрттің неден шыққанын көреді. Біз адамдар арасында айтылған нұсқаларды емес, нақты фактілер негізінде анықталған жағдайды көрсеттік.

Фильмді түсіруге өрт көріністерінің шынайылығын қамтамасыз ету ғана емес, тірі орманға зиян келтірмеу міндеті жүктелген мамандар да қатысты.

- Өрт көріністерін түсіру кезінде бірде-бір тірі ағаш зардап шеккен жоқ, - дейді продюсер Нұржігіт Хайдар. - Отпен байланысты барлық көрініс кәсіби мамандардың қатысуымен түсірілді, кейін оларды компьютерлік графиканың көмегімен қосымша өңдедік.

Абай облысының Төтенше жағдайлар департаментінің қызметкерлері фильмді түсіруге үлкен көмек көрсетті. Көріністердің бірін түсіруге екі жүзден астам адам қатысты. Бізге көмектескен және түсірілім өткізуге рұқсат берген барлық адамға алғысым шексіз. Мұндай фильмдер қазіргі қоғамға қажет деп есептеймін. Біз табиғатты қорғауымыз керек. Қазақстандағы орман алқаптары азайып келеді, сондықтан орманның құндылығын және оны сақтаудың маңызын түсіну ерекше маңызды.

- Бұл фильм арқылы біз тек өрт туралы айтып отырған жоқпыз. Әрбір көрермен орманды қорғаудың қаншалықты маңызды екенін түсінгенін қалаймыз. Орман - орасан зор аумақ. Мысалы, тек Абай облысының өзінде орман алқаптарының көлемі 650 мың гектардан асады. Бұл фильмнің басты ерекшелігі - Қазақстан табиғатына, орман шаруашылығына және өртпен күресіп, орманды қорғайтын адамдардың еңбегіне арналғанында.

- Фильмнің сценарийі толығымен көркем қиялдан туған, ондағы барлық кейіпкер мен оқиғаны авторлар ойдан шығарған. Сонымен бірге картинаның кейбір тұстары орманшылардың нақты күнделікті жұмысына және орман шаруашылығының құрылымына сәйкес келеді. Менен фильмнің атауы туралы бірнеше рет сұрады, бірақ оның мағынасын алдын ала түсіндіргім келмейді. Фильмді көргеннен кейін әр көрермен оның неге «38. Соңғы нүкте» деп аталғанын өзі түсінеді.

Басты рөлдердің бірін сомдаған Асан Мәжит жобаға түсірілім басталардан небәрі үш күн бұрын қосылған. Оның айтуынша, орман шаруашылығын ішінен білетін адамдармен әңгімелесу трагедияға ғана емес, орманшылардың еңбегіне де басқаша қарауға мүмкіндік берген.

- Шын мәнінде, мұндай үлкен әрі ауқымды жобаға дайындалу үшін үш күн - өте қысқа уақыт, - дейді актер Асан Мәжит. - Актер үшін бұл, әрине, жеткіліксіз, сондықтан бүкіл дайындық процесі өте жылдам жүреді. Бірақ түсірілім барысында орманшылармен, режиссермен, фильм авторларымен және идея авторларымен болған әңгімелер маған көп көмектесті. Соның арқасында бұл оқиғаны тереңірек түсініп, кейіпкерімнің ішкі күйіне жақындай алдым.

- Мені бәрінен бұрын осындай ауқымды өрттің алдында адамның дәрменсіз болып қалуы таңғалдырды. Белгілі бір сәтте адамның отқа қарсы тұра алмайтынын және жағдайды өзгертуге қауқарсыз екенін түсіну маған өте қатты әсер етті.

- Бұл жобаға қатысқанға дейін, шынымды айтсам, Семейде осындай үлкен орман бар екенін де білмеппін. Фильммен жұмыс істеп жүргенде ғана мұнда орасан зор орман алқабы болғанын және өрттің шамамен 60 мың гектар орманды жойғанын білдім. Алпыс мың гектар - еліміз үшін орасан зор шығын.

- Бұрын мен де көп адам сияқты орман өздігінен өседі деп ойлайтынмын. Бірақ жоба барысында орманшылардың ағаштарды өз қолдарымен отырғызып, кейін оларды жылдар бойы күтіп-баптайтынын білдім. Осындай әрбір орманның артында жылдар бойғы еңбек пен көптеген адамның күші тұр. Орманды қалпына келтіру ең алдымен мамандар мен орманшылардың қолында. Ал біз олардың еңбегін көріп, бағалай білуіміз керек.

Бүгінде «Семей орманын» қалпына келтіру - бір ғана отырғызу науқанымен шектелмейтін көпжылдық жұмыс. Орманды қалпына келтіру жұмыстарының негізгі көлемін Қазақстан Республикасы Экология және табиғи ресурстар министрлігінің Орман шаруашылығы және жануарлар дүниесі комитеті жүйесіне кіретін «Семей орманы» мемлекеттік табиғи резерватының өзі атқарады. Мұнда тұқым жиналып, питомниктерде көшет материалы өсіріледі, қарағай отырғызылып, кейін жас екпелерге күтім жасалады. Тек 2026 жылдың көктемінде резерваттың орман қоры аумағында 4 088 гектар жерге 14 миллион 167,3 мың кәдімгі қарағай көшеті отырғызылды.

Қалпына келтіру жұмыстарына Абай облысының жергілікті атқарушы органдары, еріктілер, бизнес өкілдері және қоғамдық ұйымдар да қатысады. Бұған дейін редакциямыз «Семей орманы» орман питомнигіне барып, болашақ орман алқаптарына арналған көшет материалы өсірілетін Halyk Тимур Құлыбаев қайырымдылық қорының «Halyk Орманы» жобасының жүзеге асырылуы туралы жазған болатын.

«Halyk Орманы» жобасы тек ағаш отырғызумен шектелмейді. Ол орман питомниктерін дамыту, тұқым дайындау, көшет материалын өсіру және жас орманды көп жыл бойы күтіп-баптау жұмыстарын да қамтиды. 2025 жылдың қорытындысы бойынша үш аумақта шамамен 850 мың көшет отырғызылды, оның 800 мыңға жуығы «Семей орманына» тиесілі. Жалпы бағдарлама бес жыл ішінде шамамен 9 миллион көшет отырғызуды көздейді, ал қаржыландырудың жалпы көлемі 1 миллиард теңгеден асады.

- Біздің қор ауқымды өрт шарпыған орманды аумақтарды қалпына келтіруге тікелей қатысып отыр, - дейді Halyk қорының өкілі Анар Елемесова. - Қазір жұмыс қарқынды жүріп жатыр. Біз «Семей орманы» мемлекеттік орман табиғи резерватымен тығыз ынтымақтастық орнаттық. Бұл жұмыс алдағы бірнеше жыл бойы жалғасады деп ойлаймын.

«Семей орманын» қалпына келтіру - бір жылдың жұмысы емес. Жаңа толыққанды орман өсіру үшін ондаған жыл қажет. Алайда мемлекет, бизнес, еріктілер мен бейжай қалмайтын азаматтардың қатысуы бұл процесті қазірдің өзінде жеделдетуге көмектесіп отыр. Бірлескен күш-жігер жоғалған орман алқаптарын қалпына келтіруге ғана емес, осы орманды өз өмірінің құнымен қорғаған адамдардың есімін сақтауға да мүмкіндік береді.

Фоторепортаж Shanger.kz пен Aleminform бірлескен коллаборациясы аясында дайындалды.

Материалда Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігі баспасөз қызметінің, kazakhcinema.kz сайтының архивтік фотосуреттері және «38. Соңғы нүкте» фильмінің афишасындағы суреттер пайдаланылды.