Жаңа астананы тұрғызған алғашқы қоныс аударушылардың жолы

Бүгінде Астананы заманауи қалалармен, Дубаймен жиі салыстырады. Алайда 1990-жылдардың соңында Қазақстанның жаңа астанасы үйреншікті жайлылық туралы тек армандауға болатын қатал мекен еді. Саяси тұрғыдан алғанда, астананы көшіру алғашқы президенттің бастамасы болды, ал адамдық тұрғыдан бұл алғашқы қоныс аударушылар деп атауға болатын мыңдаған қазақстандық үшін үлкен сынақ еді. Дәл солар жаңа қаланы игеріп, мемлекеттік мекемелердің жұмысын жолға қойды, инфрақұрылым салды және болашақ астананың жүйесін қалыптастырды. Қала күніне орай Shanger.kz 1990-жылдардың соңында Ақмолаға келіп, болашақ Астананы өз қолымен, еңбегімен және төзімімен қалыптастырған адамдарды еске алады.

- Біз Ақмолаға алғаш рет 1994 жылы, каникул кезінде келдік, қаланы көрдік те, шынымды айтсам, аса әсерленбей кері қайттық, - дейді педагог Роза Асанова. - Бірақ үш жылдан кейін қайта оралдық. Қызым енді ғана үшке толған еді, ал ұлымды ата-анама қалдыруға тура келді. Біз «Орбита» шағынауданындағы бір әйелдің үйінен бөлме жалдадық. Қала туралы алғашқы әсерім - аппақ қар, сұр үйлер, жалаңаш дала және өткір жел болды. Қар үйінділері кей жерлерде екінші қабатқа дейін жететін, ал адамдар олардың арасынан дәліздер қазып алатын.

Анықтама: Астананы көшіру бірнеше кезеңмен рәсімделді: 1994 жылғы 6 шілдеде ҚР Жоғарғы Кеңесі астананы Ақмолаға көшіру туралы ұсынысты мақұлдады; 1995 жылғы 15 қыркүйекте «Қазақстан Республикасының астанасы туралы» жарлыққа қол қойылды; 1997 жылғы 20 қазандағы президент жарлығымен Ақмола 1997 жылғы 10 желтоқсаннан бастап астана болып жарияланды.

- Біз оңтүстікте жылы деп саналатын киіммен келдік, бірақ ол Ақмоланың көктеміне мүлде жарамсыз екен. Наурызда мұнда нағыз қыс болады. Есімде, жүріп келе жатып, бұрын-соңды мұндай суықты білмегеніңді түсінесің. Соған қарамастан, дәл сол кезде бұл жерде жаңа өмір басталуы мүмкін деген сезім пайда болды. Астананы міндетті түрде осында көшіреді, министрліктер келеді, қала өседі деген әңгімелер жүріп жатты.

1998 жылы Астана күнін алғаш рет атап өткенде, оның қазіргі ауқымына тіпті ұқсамайтын. Сол жағалау жоқ, бүгінгі жаңа сәулет те жоқ еді. Көшелер жабылды, карнавал, музыка, көп адам болды. Біз мұнда бірнеше жыл жұмыс істеп, кейін қайта ораламыз деген оймен келген едік, бірақ бес жыл өткен соң осы қалаға тамыр жайып кеткеніңді түсінесің. 2003 жылы Еуразия университетіне жұмысқа кірдім, бұл мен үшін бетбұрыс сәт болды. Баламен үйде отырған бірнеше жылдан кейін мен оқытушылар, профессорлар, жазушылар ортасына, жаңа зияткерлік астананы қалыптастырған адамдардың ортасына түстім.

- Қайта орналастыру үшін тізімдер жасала бастағанда, мен өзім Республикалық ұлан қолбасшысының атына Ақмолаға ауыстыруды сұрап рапорт жаздым, - дейді Жанаргүл Ешентаева. - 9 қазанда біз Алматыдағы алаңнан салтанатты шерумен өтіп, бірден вокзалға аттандық. Ол кезде мен 26 жаста едім, Алматыда отбасым - ата-анам, жұбайым және төрт жасар қызым қалды. Ол кезде бұл мен үшін мүлде бейтаныс қала болатын. Қайда бара жатқанымды, қандай жағдайда тұратынымды түсінбедім. Тек үлкен бір істің басталатынын сездім.

Анықтама: Орталық мемлекеттік органдардың ресми көшірілуі 1997 жылғы 10 желтоқсанға дейін басталған. Куәгерлердің естеліктері мен астананы көшіру туралы жарияланымдарға сәйкес, желтоқсан айының басында Ақмолаға алғашқы министрліктер мен орталық билік құрылымдары көшіп келе бастады.

- Біз әлі жөндеу жұмыстары жүріп жатқан жатақханаға кірдік. Біз үшін бірнеше бөлме арнайы дайындалғанымен, коммуникациялар әлі қосылмаған еді. Алғашқы кезде дәретхана далада болды, ал суды көрші ғимараттан таситынбыз. Кеңсеміз қонақүй ғимаратында орналасқан, әр кабинетте жуынатын бөлме болғандықтан, жұмыс орнында жуынатынбыз. Сол жерде тамақ дайындап, киім жуатынбыз. Кеңсе жиһазы жетіспегендіктен, жұмыс үстелдерін өзіміз құрастыратынбыз. Алматыдан шыққанда ауа температурасы шамамен +25 °C еді, ал Ақмола бізді суықпен қарсы алды. Жылы киімдер кейінірек келді, сондықтан алғашқы кезде үстімізге бар киімді қабаттап киюге тура келді. Тұрмыстық қиындықтардан бөлек, электр жарығы, байланыс, кеңсе тауарлары және киім-кешек мәселесінде де қиындықтар болды. Қаржы, мамандар және қызметкерлер жетіспеді. Кадр тапшылығы қатты сезілді, сондықтан көп адам бірден бірнеше міндетті атқаруға мәжбүр болды.

Қазіргі Қаржы министрлігінің маңындағы ауданның қалай салынып жатқанын, желден иілген металл арматуралардың қалай қылтиып тұрғанын есіме аламын. Сондай жел өтіндегі жерде бірдеңе қалай ұсталып тұрады деп ойлайтынбыз. Бәрін тастап кеткің келетін сәттер де болды, әсіресе балаңнан алыста жүргенде, өз баспанаң жоқ кезде және кейбір әріптестерің кері қайтып жатқанда. Бірақ мені «ары қарай не болады?» деген қарапайым қызығушылық тоқтатты.

- Ол кезді жылылықпен еске аламын. Біз шарасыздықтан жылаған жоқпыз, бір-бірімізге көмектестік және өте тез бір командаға айналдық. Жаңа астананы құруға қатысып жатқанымызды түсіндік. Біздің ведомство бірден салынып жатқан аса маңызды нысандарды: резиденцияны, парламентті, әуежайды, ресми сапарларға және президенттің болашақ жұмысына қатысты алаңдарды күзетке алды.

Рустем Алдашевтің жеке мұрағатынан алынған фото.

- Астана жылдап емес, күн санап салынып жатты. Бір бағытпен жүресің: таңертең бұл жерде бос алаң, кешке техника жұмыс істеп тұрады, бір аптадан кейін қаңқа пайда болады, бір айдан кейін нысан бірнеше қабатқа көтеріледі. Бұл әсіресе 1998 жылы, астананың алғашқы тұсаукесеріне дайындық кезінде анық байқалды. Қала сол кезде тәулік бойы салынып жатқандай еді. Жолдар күндіз-түні бірнеше ауысыммен төселді, алаңдар көз алдыңда өзгерді, көлік қозғалысы ауыстырылды, маршруттар жабылды, адамдар тоқтаусыз жұмыс істеді. Таңертең қызметке бара жатып бір көріністі көресің, ал кешке қайтқанда алдыңда мүлде басқа қалалық кеңістік тұрады.

Анықтама: Алғашында Астана күні 1998 жылғы 10 маусымда өткен Астананың халықаралық тұсаукесерінің құрметіне 10 маусымда атап өтілетін. Кейін мерекенің күні 1994 жылы астананы көшіру туралы шешім қабылданған 6 шілдеге ауыстырылды.

1999 жылы өз пәтерім пайда болды, отбасымды көшіріп әкеліп, екі қала арасында өмір сүруді тоқтатуға мүмкіндік туды. Иә, мен алғашқы ізашарлардың қатарында болдым және мұны мақтан тұтамын. Қатардағы жауынгер болып келдім, ал қызметтен бас инспектор, полковник шенінде кеттім. Бұл қала маған өмірлік тәжірибе мен нағыз кәсіби өсім берді.

- 1996 жылы Қарағандыға Мәдениет министрлігінің өкілдері келіп, зиялы қауымды жинады да, тура айтты: «Ақмолаға келіңіздер, астананы көтеріңіздер», - деп еске алады мүсінші-монументалист Тоқтар Ермеков. - Мен сол идеяға бірден қызығып кеттім. Суретші үшін жаңа қаланы құруға қатысу сирек кездесетін мүмкіндік еді. Еуразия университетінде сәулет кафедрасында аға оқытушы болып жұмыс істей бастадым. Ректор Амангелді Құсайынов сол уақыт үшін жақсы жағдай жасады: жатақханадан секция берді, қолдау көрсетті, тіпті отбасым мен заттарымды тасымалдау үшін көлік те бөлді.

Оқытушылық жалақы жетпегендіктен, қосымша табыс табуға тура келді. Осылайша біз жаңа астанадағы алғашқы көше портретшілерінің бірі болдық. Орталық саябақта, ЦУМ маңында, адамдар жиналатын жерлерде портрет салатынбыз. Қараңғы түскенше шамның астында отыратынбыз.

Астанадағы алғашқы мұз қалашықтарын да біз жасадық. Қырық градус аяздан да төмен температурада жұмыс істедік, мұз бен суды қолмен тасыдық, блоктарды келтірдік, балтамен шаптық. Қазір мұндай жұмысқа техника, құрал-сайман, тұтас командалар бар, ал 1990-жылдары бұл төзімділікті талап ететін еңбек еді. Алғаш рет бізге ақша емес, фуфайка, пима және шеге беріп ақы төледі, - деп күледі мүсінші.

- Мен монументалды нысандарды жасауға қатыстым, соның ішінде Триумф аркасымен де жұмыс істедім. Бұл ұжымдық жұмыс болды: сәулетшілер, мүсіншілер, құюшылар, жұмысшылар, дизайнерлер тартылды. Л.Н. Гумилев бюстін қалай жасағанымды да есіме аламын, ол әлі күнге дейін Еуразия университетінде тұр. Сонымен қатар алғашқы президенттің мүсінімен де жұмыс істедім.

Меніңше, сол жағалауда биік ғимараттар тым көп: адамға жайлы ауқым, жасыл желек және ойластырылған қалалық орта жетіспейді. Кисё Курокаваның ертедегі тұжырымдамасында жаңа астана шамамен 500 мың тұрғынға есептелгені есімде, бірақ Астана бұл саннан әлдеқашан асып кетті.

Анықтама: 1998 жылы қаланың бас жоспарына арналған халықаралық конкурс өтті. Оны жапон сәулетшісі Кисё Курокава жеңіп алды. 2026 жылғы 1 маусымдағы жағдай бойынша астана халқы 1,67 миллион адамға жетті, бұл бастапқы есептен үш еседен астам көп.

- Мен 25 жаста едім, шынымды айтсам, мені Ақмолаға тек қызмет қана емес, ата-анамның үйінен шығып, дербес өмір бастауға деген ниет те жетеледі, - дейді әскери қызмет ардагері Жанар Атемқұлова. - Әпкем маған хат беріп, оны ұшақта ғана ашуымды айтты. Хатты оқып отырып, жылап жібердім. Жанымда журналист Махат Садық отыр екен. Көз жасымды көріп, ол хатты қоныс аударушылар туралы болашақ очеркке беруімді сұрады. Бірақ мен бас тарттым, ол кезде бұл мен үшін тым жеке дүние еді. Онда әпкемнің сағынатыны, менің бәрін жақсы меңгеріп, жаңа жерде өз орнымды табуымды қалайтыны туралы қарапайым сөздер жазылған еді.

Жанар Атемқұлова Нұрсұлтан Назарбаевпен амандасып тұр. Сол жақта генерал Болат Баекенов, оң жақта генерал Амангелді Шабдарбаев. Астана, 1999 жылғы қазан. Кейіпкердің жеке мұрағатынан алынған фото.

- Алғашқы екі жыл ең ауыр кезең болды. Туыстарым Алматыда қалды, бастапқыда мұнда іс жүзінде жалғыз болдым. Кеңсе аумағындағы жатақханада тұрдым. Ол қызмет пен тұруға бейімделіп жатқан ескі интернат ғимараты еді. Генерал Баекенов бізбен бір қабатта тұрды және біз жеген тамақты жеді. Мен үшін бұл маңызды жайт болатын: бәріміз бірдей қиындықтан өттік.

Ең күшті естелік - аяз. Колготки, гамаш, жылы шұлық, басыма қалпақ киіп ұйықтайтынмын, екі көрпеге оранып, үстіне тағы шәлі жабатынмын. Қазіргі жастарға мұны түсіндіру қиын, өйткені бүгінгі Астана басқа, мұндай жел мен аяз жоқ. Ал ол кезде минус қырықтан асатын ызғарлы жел адамды шыңдайтын. Жатақханада қызметтік телефон болды, сол арқылы кешке Алматыдағы үйге тегін қоңырау шалуға болатын. Әкеме қоңырау шалатынмын, екеуіміз де тұтқада жылайтынбыз. Дұрыстап сөйлеспейтінбіз, тек үнсіз қалып, жылайтынбыз. Әкем уайымдап, сағынатын, ал анам, керісінше, қуанатын.

- Жұмыс өте көп болды. Мен аудармашы да, іс жүргізуші де болдым, бұйрықтарды тіркеп, құжаттарды екі тілде жүргіздім. Іс жүзінде тәулігіне жиырма төрт сағат жұмыс орнында жүрдім. Кеңседегі техниканың қалай жанғаны әлі есімде, - деп күледі ол. - Компьютерді қоссам - күйіп кетеді, принтерді қоссам - күйіп кетеді, шәйнек - күйіп кетеді. Алғашында мені ұрысатын, кейін мәселе розетканың дұрыс қосылмағанында екені анықталды. Бірақ әрбір мұндай бұзылыс апат сияқты қабылданатын, өйткені барлық кеңсе техникасы алтынмен тең еді, ал онсыз жұмыс тоқтап қалатын.

«Мир» орбиталық станциясымен телемостың стоп-кадры. Астана, 1998 жылғы 10 маусым. Президенттің артында, кадрдың сол жағында - Жанар Атемқұлова.

- Астананың тұсаукесерінде Назарбаев ғарышкер, сынақшы-ұшқыш Талғат Мұсабаевпен тікелей эфирге шыққанда, мен президенттің артында отырдым. Бір сәтте сағыз шайнап отырған күйімде кадрға түсіп қалдым. Осыдан кейін бір полковник маған қатты ұрысты, ал генерал Баекенов мені қорғап қалды. Бұл күлкілі оқиға сол жылдардың атмосферасын жақсы жеткізеді: бәрі өте маңызды болатын, бірақ сонымен бірге тірі, жылтыратылмаған, адамға жақын күйде қалды.

Астана күні біз, Президентті күзету қызметінің қызметкерлері, көпшіліктің арасында кезекшілік атқардық. Таңертең жылы болды, жеңіл киіндік, бірақ кейін жаңбыр жауып, кешке қарай күн күрт суытты, тіпті қар жауатындай болды. Келесі күні көпшілігіміз суық тиіп, ауруханаға түстік.

Зейнетке шыққанда міндетті түрде Алматыға қайтамын деп ойлайтынмын. Бірақ өмір басқаша шешті: мен осында тұрмысқа шықтым, қызымды дүниеге әкелдім. Бүгінде мен Астанаға суық түндерде жылаған жас қыздың көзімен қарамаймын. Мен астанаға осы жерде есейген, отбасы құрған және өмірінің ең маңызды бөлігін өткізген адам ретінде қараймын.

Анықтама: 1998 жылғы 6 мамырда Ақмола атауы Астана болып өзгертілді.

- Біз мұнда жұбайыммен өз еркімізбен келдік, - дейді Раушан Ақтамбаева. - Жолдасым әкімдіктің құқық бөлімінде, ал мен Алкоголь өнімдерін өндіру мен айналымын мемлекеттік бақылау комитетінде жұмыс істей бастадым. Бұл мен үшін өте қызықты тәжірибе болды. Мамандығым бойынша химикпін, технологиялық жағы маған түсінікті еді, бірақ мемлекеттік жүйе менің көз алдымда алғаш рет қалыптасып жатты. Біз осы саладағы алғашқы ізашарлар болдық: жартылай жабайы ережелермен өмір сүрген нарықты жинап, оны құқықтық алаңға шығару керек болды.

Жұмысымдағы ең күрделі оқиғалардың бірі Степногорскпен байланысты болды. Тексеру кезінде құжаттардағы сәйкессіздіктерді анықтап, қылмыстық схеманың ізіне өзім түстім. Жиналған материалдар құқық қорғау органдарына берілді, содан кейін кәсіпорынның қызметі тоқтатылды. Бұл оқиға туралы прокурор президентке жеке баяндаған. Практикалық жұмыстан бөлек, мен алкоголь өнімдерін реттеу туралы заңды әзірлеуге де қатыстым.

Анықтама: Негізгі құжат - 1999 жылғы 16 шілдедегі № 429-I «Этил спирті мен алкоголь өнімдерін өндіруді және айналымын мемлекеттік реттеу туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. Ол халық денсаулығын қорғау және бюджетті толықтыру мақсатында спирт пен алкогольді өндіруді, өткізуді, есепке алуды және салық салуды реттейді.

Рустем Алдашевтің жеке мұрағатынан алынған фото.

- Тұрмыс, әрине, ауыр болды. Қыста аяз сондай қатты болатын, адамдар желмен бірге минус елуге дейін жетеді деп шындап айтатын. Ескі үйлердің жертөлелері суға толып тұратын, ал краннан аққан судан ыдыстың түбінде тұнба қалатын. Кешке тамақтанатын жер жоқ еді: дүкендер ерте жабылады, кафе өте аз, ал жұмыстан шыққанда қалаға кеш жетесің. Сол жылдары Астана аса маңызды жұмысты өз мойнына алған адамдардың арқасында тұрды. Келгендердің көбі энтузиаст еді: кешке дейін жұмыс істеді, жатақханада тұрды, тамақты тура жұмыс орнында пісірді, бір-бірін қолдады, жүйені нөлден бастап құрды. Меніңше, жаңа астана дәл сол алғашқы жанкешті қоныс аударушылардың арқасында шыдады.

- 1997 жылы қайта орналастыру туралы шешім қабылданды, көшетін адамдар санын азайту үшін көптеген министрліктерді біріктіре бастады, - дейді Рустем Алдашев. - Біз сол жылдары экономика үшін аса маңызды болған мәселелермен: жер қойнауын пайдаланумен, міндеттемелердің орындалуын бақылаумен, тау-кен және мұнай салаларын дамытумен айналыстық. Дәл сол кезде осы аса маңызды саланың қазіргі жұмыс тетігі көп жағдайда қалыптасты. Біздің қолымыздан ондаған келісімшарттар мен кен орындары өтті.

Ол уақыттың ең ауыр жақтарының бірі - тұрақты қайта ұйымдастырулар еді. Министрліктерді біріктірді, бөлді, қайта атады, содан кейін тағы біріктірді. Еңбек кітапшасы «Соғыс және бейбітшілікке» айналып бара жатқандай көрінетін. Бұл адамдарды шаршатты және жұмыс процестерін тежеді.

Рустем Алдашевтің жеке мұрағатынан алынған фото.

- 1997-1998 жылдардың қысында адамдар пәтерлерде бес-алты адамнан тұратын, ал жұмыста тон мен фуфайка киіп отыратын. Кешке терезе алдына бір стақан су қойсаң, таңертең оның ішінде мұз тұратын. Жол бойындағы метрлік қар үйінділері, жел фонарь бағандарына қарай тура итеріп жіберетін әйелдер және климатқа шыдамай кері қайтып жатқан адамдар жақсы есімде. Мұнда оптимизмі мен кәсіби қызығушылығы бар адамдар ғана қалды. Сондықтан Астананы төзімді адамдардың қаласы деп атаған дұрыс.