Қазақстандағы америкалық футбол: бүгіні мен болашағы

Қазақстанда америкалық футболды іске қосудың алғашқы талпыныстары 1990-жылдарға тиесілі деп айтылады, бірақ оның толыққанды дамуы 2004 жылы Алматыда басталды. Жиырма жыл ішінде бұл спорт бірнеше энтузиастың бастамасынан бірнеше қаладағы клубтарға, ұлттық чемпионатқа және IFAF халықаралық жүйесінде ұсынылған федерацияға дейінгі жолдан өтті. Біреулер үшін бұл - командалық спортқа келудің сирек мүмкіндігі, енді біреулер үшін өзін тәртіпке келтірудің, жаңа орта табудың және күнделікті өмірдің қалыпты ырғағынан шығудың жолы. Shanger.kz тілшілері Астанадағы Lions командасының жаттығуына барып, жаттықтырушылармен және ойыншылармен қымбат экипировкасы, күрделі ережелері және шағын аудиториясы бар спорттың Қазақстанда неге өз адамдарын тауып жатқанын және оның нишадан шығуына не кедергі болып отырғанын әңгімелесті.

- Америкалық футболға мен 2020 жылы келдім, - дейді Lions командасының бас жаттықтырушысы Айбек Ғаббасов. - Ол кезде бұл жай ғана жаңа спорт түріне деген қызығушылық еді, бірақ уақыт өте келе бұл мен үшін шындап күш салғым келетін іске айналды. Өз командамызды 2024 жылы жинауға шешім қабылдадық. Бізге базалық нәрселер қажет болды: тұрақты жаттығулар, дайындық жоспары, ішкі ұйымдастыру және қолжетімді экипировка. Бұл - минимум, бірақ дәл осы минимум ең күрделі болып шықты.

- Біз бәрін дерлік нөлден бастадық. Жаңадан келгендерге базаны тез үйрететін, ойын жағдайларында бағыт беретін, бейімделуге көмектесетін дайын өзек болған жоқ. Сондықтан алғашқы айларда біз команданың өз мәдениетін қалыптастырдық. Екінші үлкен қиындық - экипировка мен жаттығатын орын. Шлем, шелдерлер (иық қорғанысы), джерси (спорттық форма) сияқты заттарды жақын маңдағы дүкенге барып сатып ала салу мүмкін емес. Оларды АҚШ-тан тапсырыс беруге, қолданылған нұсқаларды іздеуге, адамдармен келісуге, комплектілерді сөзбе-сөз бөлшектеп жинауға тура келеді. Алаң мәселесі де оңай емес. Астанада жергілікті климатты ескере отырып, жыл бойы жаттығуға болатын орындар жетіспейді, ал толыққанды ойын үшін жағдай одан да күрделі. Америкалық футболға арналған матч алаңының өлшемі 50 де 100 метр болуы керек, ал мұндай алаң табу - үлкен мәселе.

- Қазір бізде команда сүйене алатын шамамен 10–15 адамнан тұратын негізгі құрам бар, жалпы бізде 30-ға жуық ойыншы бар. Бірақ өсу үшін бұл аз. Біз 30–40 дайын, тәжірибелі, сенімді жігіттен және ойынға енді ғана кіріп жатқан топтан тұратын модельге келгіміз келеді. Мен үшін бір маусымнан кейін тарап кетпейтін қауымдастық құру маңызды.

- Америкалық футбол адамдарды өзгертетінін көріп жүрмін. Ойыншылар тәртіптірек, жинақырақ, алаңнан тыс өмірде сабырлырақ бола бастайды. Көбі жаттығудың олар үшін стрессті шығарудың және деструктивті әдеттерге кетпеудің жолына айналғанын ашық айтады. Бұл адамды мінсіз етпейді, бірақ оған команда мен жауапкершілік береді.

- Жаттықтырушы Джейсонмен мен 2022 жылы ашық жаттығулардың бірінде таныстым. Сол кезде маған оның АҚШ-та он бес жылдан астам тәжірибесі бар маман екенін, қорғаныс үйлестірушісі, мектеп, әйелдер және университет командаларында бас жаттықтырушы болғанын айтты. Жақынырақ араласа бастағанда, оның америкалық футболды қаншалықты терең түсінетінін ұқтым. Онда бәрі өте жүйеленген: әр позиция, әр әрекет, әр комбинация тіпті күрделі ойын үлгілері де ойыншыларға түсінікті болатындай етіп бөлшектенген. Көп жағынан дәл осы тәсіл бізге команда ретінде өсуге және қандай ойын деңгейіне ұмтылуымыз керек екенін түсінуге көмектеседі.

- Мен әртүрлі деңгейде жаттықтырдым: жоғары мектепте, колледжде, қорғаныс үйлестірушісі және бас жаттықтырушы болып жұмыс істедім, - дейді Lions жаттықтырушысы Джейсон Уайт. - Жалпы алғанда, бұл АҚШ-тағы америкалық футболдағы он бес жылдан астам уақыт. Мен үшін әр ойыншы өз міндетін білетін және оның әрекеті өзгелерге қалай әсер ететінін түсінетін айқын жүйе құру маңызды.

- Маған дәл әуесқойлармен жұмыс істеген қызығырақ. Жоғары деңгейде жаттықтырушы менеджерге айналады, ол команданы басқарады, келісімшарттарды бақылайды. Ал жаңа бастаған ойыншылармен сен шынымен үйретесің. Бұл - мені бұл кәсіпке алып келген нағыз жаттықтырушылық жұмыс.

- АҚШ-та балалар кішкентай кезінен доп лақтырып, қағып алып, доппен жүгіреді және алғашқы маңызды жаттығуға дейін-ақ ойынның базалық логикасын түсініп тұрады. Бәсеке өте қатал құрылған. Миллиондаған оқушы америкалық футбол ойнайды, кейін олардың тек бір бөлігі ғана колледждерге жетеді, ал NFL-ге санаулылар ғана өтеді. Бұл - іріктеудің өте үлкен воронкасы.

- Егер абайлап салыстырсақ, ойынның өзін меңгеру деңгейі бойынша жергілікті спортшылар әзірге адамдар енді ғана негіздерді үйренетін деңгейлерге жақынырақ. Бұл қалыпты жағдай. Мұнда жаңадан келгендерден Америкада жылдар бойы жиналатын тәжірибені талап етуге болмайды. Қазақстанда адам америкалық футболға көбіне ересек кезде келеді. Менің міндетім - жаңадан бастағандарды нөлден үйрету, техникаға, эпизодты оқуға, терминологияға, ойын ойлауына баулу және ойыншылар үшін нақты өсу траекториясын жасау.

- Америкалық футболға дейін мен ұзақ уақыт тарихи ортағасырлық жекпе-жекпен айналыстым, бұл да қатты, контактылы спорт, тек басқа формада, - дейді кәсіпкер Руслан Нұртазин. Футболға шамамен екі жыл бұрын келдім: көрдім, байқап көрдім, қалып қойдым. Мен үшін бұл командасы және айқын мақсаты бар жаңа ортаға өту болды. Футболдан кейін ең алдымен менің ортам өзгерді.

- Командада күн сайын дерлік сөйлесетін жаңа достар пайда болды. Бұл әсіресе ауыр жеке оқиғаларды бастан кешіріп, өміріңді қайта жинай бастағанда маңызды. Спорт бұл тұрғыда адал жұмыс істейді: ол бәрін сенің орнына шешіп бермейді, бірақ тірек, ырғақ және қасыңда адамдар береді. Оның үстіне бұл ер адам үшін стрессті үйге немесе жанжалға сүйремей, қауіпсіз арнаға шығаратын қалыпты жол.

- Америкалық футболда мені тактика мен командалық жұмыстың үйлесімі қызықтырды, - дейді заңгер Әділхан Ілдебаев. - Спорт бізді тәртіпке үйретеді. Менде жаттығудың нақты күндері, ойындарды талдау, өзім үшін ғана емес, команданың инвентары үшін де жауапкершілік пайда болды. Сонымен қатар америкалық футбол сенімділікке қатты әсер етеді. Біздің командада мектеп оқушылары да, ересек ер адамдар да, әртүрлі мамандық иелері де бар, бірақ алаң ішінде сен ортақ процестің бір бөлігі болуды үйренесің. Бұл ішкі кедергіні тез алып тастап, адамның ұжымға сіңісуіне көмектеседі.

- Жаңа спорт түрін байқап көргім келді, бірақ күш ойыны мен интеллектуалдық жүктеменің үйлесімі үшін қалдым, - дейді Тимур Низамутдинов. - Мұнда тек физика мен мінез ғана емес, эпизодты түсіну де маңызды. Егер жалпы Қазақстан туралы айтсақ, америкалық футбол бізде кеше ғана пайда болған жоқ: оның тарихы бар, тек әзірге ол көпшілікке байқала бермейді. Қазір бізге ең алдымен ойын тәжірибесі, бір-бірімізбен ойнасу және тұрақты практика жетіспейді.

- Бұл спорт мені бұрыннан фильмдер арқылы және америкалық студенттік мәдениет туралы түсінік арқылы қызықтыратын, - дейді Дамир Телағыс. - Мені америкалық футболдың тек физикалық күрес емес, сонымен бірге үнемі баспен жұмыс істеу екені қызықтырды. Мұнда көп нәрсе стратегияға құрылады, әр позиция маңызды, әр ойыншы өз міндетін орындайды, және осы тұрғыдан алғанда ойын шахматқа ұқсайды: әр фигураның рөлі жалпы нәтижеге әсер етеді.

- Бұл спорттағы тәртіп мен үшін проблема болған жоқ. Бұрын да айтарлықтай зиянды әдеттерім болған емес, бірақ алаңда функционалды болу үшін режим мен тамақтануға басқаша қарауға тура келді. Ойын кезінде, әрине, эмоция басып кететін сәттер болады, әсіресе қарсылас үстемдік ете бастағанда, бірақ біздің командада тәртіп бірінші орында. Бізде жаттықтырушы бар, ұжым ішіндегі тәртіпке жауап беретін адамдар бар, кез келген шиеленісті жағдай сабырмен және нақты шешіледі.

- Біз бір-бірімізді тек жаттығулар мен матчтарда ғана емес, қарапайым өмірде де қолдаймыз. Сондықтан мен бізді жай команда емес, біріккен адамдар шеңбері дер едім. Алда Қазақстан чемпионаты бар, және біз лайықты нәтиже көрсете алатынымызға сенімдімін. Мен үшін осы жолдың бір бөлігі болу және өзім шын сенетін командамен бірге өсу маңызды.

Lions архивінен алынған фото.

- Футболға күнделікті әдеттегі ырғақтан шығарып, драйв сезімін қайтаратын бір нәрсе іздегендіктен келдім, - дейді инженер-механик Тұрар Рүстембаев. - Бұл күш спорты, бірақ хаоссыз. Бір жерде бір буын түсіп қалса, ол бірден бүкіл командаға әсер етеді. Осы уақыт ішінде мен жүктемені жақсырақ көтеруді, контактіні қабылдауды және алаңда да, өмірде де қысымды сабырлырақ еңсеруді үйрендім.

- Мен 15 жастамын, сегізінші сыныпта оқимын, - дейді Ерасыл Зақуов. - Интернеттен ролик көріп, қызығып кеттім, команданы тауып, жаттыға бастадым. Маған командалық жұмыс, қарқын және мұнда әр эпизодқа толық берілу керектігі ұнады. Бірнеше айдың ішінде мен техникада да, схемаларды түсінуде де, ойын командаларын қалай есте сақтау керектігінде де прогресс сезіндім.

- Мен үшін бұл тек спорт емес. Америкалық футболға дейін мектепте қиындықтарым болды, буллингке тап болдым және өзімді сенімсіздеу сезіндім. Қазір бәрі өзгерді. Артыңда команда тұрған кезде өзіңді басқаша қабылдайсың, сенімдірек боласың және адамдармен оңайырақ сөйлесесің. Америкалық футбол маған тек физикалық форма ғана емес, қолдау сезімін де берді.

Қазақстандағы америкалық футбол қарқынды басталу кезеңінен өтті, бірақ одан кейін оның өсуі баяулады. Ал әрі қарай қозғалу үшін басқа қалаларда жаңа командалар, ойынды түсінетін және оны дамытуға дайын адамдар көбірек қажет. Жаттықтырушы Джейсон Уайт Қазақстанның мықты жағы консервативті әрі дербес ортада деп санайды: мұнда адамдарда өз шешімдері мен тәуекелі үшін жеке жауапкершілік әлі сақталған. Бұл қасиет контактылы спорт түрі үшін ерекше маңызды. Егер америкалық футбол Қазақстанда шынымен өскісі келсе, ол ойыншыларға ертерек, жасөспірім шақта келуі керек. Сонда ғана қазақстандық спортшылардың деңгейімен бірге ойынның айналасындағы орта да - ата-аналар, достар, мектеп қауымдастықтары және жергілікті жанкүйерлер - өсе бастайды.

Америкалық футболда өзін байқап көргісі келетіндер үшін: Астанада Lions астаналық командасына Instagram арқылы жазуға болады - @lions_astana. Чемпионат, федерация және Қазақстандағы басқа командалар туралы жаңалықтарды ҚР Америкалық футбол және флаг-футбол федерациясының @faf_kz парақшасынан бақылауға болады. Егер сіз Алматыда болсаңыз, KIMEP Titans командасына @kimep_titans арқылы хабарласуға болады.