Референдум-2026: Алматылықтар бұл күні қалай дауыс берді…

Жексенбі күні Алматыдағы мектептер, мәдениет үйлері мен спорт залдары бір күнге сайлау учаскелеріне айналды. Адамдар дауыс беруге әртүрлі келді: бірі жалғыз, бірі отбасымен, енді бірі достарымен бірге. Бірі базарға бара жатқан жолай соқса, енді бірі аудан ішінде серуендеп жүріп кірді. Учаскеге келуге әркімнің өз себебі болды, бірақ бәрінің қолында бір бюллетень, ал таңдау жасауға небәрі бірнеше минут қана бар еді. Дауыс беру қарсаңындағы соңғы апталарда жаңа Конституция жобасының төңірегінде қызу пікірталас жүрді. Реформаны бірқатар медиа тұлғалардың ашық қолдауымен қатар, сын пікірлер де айтылды. Референдумға қарсы шыққан кейбір адамдар тіпті әкімшілік қамауға да алынды. Соған қарамастан, 15 наурызда дауыс беру өтті. Орталық референдум комиссиясының мәліметінше, сайлауға қатысу көрсеткіші 73,24%-ды құрады. Shanger.kz журналистері Алматыдағы бірнеше сайлау учаскесіне барып, сайлаушылардың, комиссия мүшелерінің және байқаушылардың пікірін жинады.

Қазақстанның қазіргі тарихында референдум - айрықша мәні бар құрал. Нұрсұлтан Назарбаев тұсында олардың екеуі өтті, екеуі де 1995 жылы болды: көктемде президент өкілеттігін ұзарту мәселесі дауысқа салынса, жазда жаңа Конституцияны қабылдау мәселесі қаралды. Қасым-Жомарт Тоқаев тұсында референдумдар тұрақты саяси жанрға айналды: 2022 жылы - конституциялық түзетулер бойынша, 2024 жылы - АЭС құрылысы бойынша, ал 2026 жылы ел қайтадан Конституция үшін дауыс беріп отыр. Ресми түрде әр жолы негізгі назар сайлауға қатысу көрсеткішіне ауады, ал бейресми түрде мәселе азаматтардың сеніміне тіреледі. Міне, осы тұста қазақстандық екіұштылық басталады: біреулер шет қалмау үшін келеді, біреулер «есеп үшін» ғана дауыс береді, ал енді біреулер дауыс берудің адалдығына сенбегендіктен мүлде келмейді.

- Мен дауыс беремін, өйткені шетте қала алмаймын, - дейді кәсіпкер Марал Букаева. - Тіпті отбасымыздың ішінде де «дауыс берсең де, бермесең де, ештеңе өзгермейді» деген даулар болды. Бірақ мен бұған келіспеймін. Егер әркім кем дегенде бір дауыс берсе, бұл да - ұстаным. Жария түрде «жақтап» не «қарсы» дауыс бергенімді айтқым келмейді, бірақ мен таңдауымды жасадым және оны дұрыс деп санаймын. Конституцияда маған жеке өзіме не жетіспейді десеңіз, мен үшін ең бастысы - сөз бостандығы. «Қалай болса солай» емес, заң аясында, бірақ адамды барлық деңгейде еститіндей болуы керек. Өйткені дауыс пен кері байланыс жоқ жерде бәрі тез арада тоқырауға айналады. Тағы бір мәселе: мәтінде «имандылық» пен «қоғамдық мораль» секілді кең ұғымдар пайда болғанда, мен олардың нақты анықтамасын көргім келеді, әйтпесе олар тым көмескі болып қалады да, әркім өз бетінше түсіндіреді.

- Менің ұстанымым қарапайым: Конституцияны тым жиі өзгертуге болмайды, бұл - тұрақты болуы тиіс құжат, - дейді логист Чингиз Нургалиев. - Екінші жағынан, әлем өте жылдам өзгеріп жатыр, кейде нормаларды шындыққа бейімдеу де расында қажет. Бірақ мен келдім де, өзгерістерге қарсы дауыс бердім. Соған қарамастан, дауыс беру әділ өтуі мүмкін деп сенемін, өйткені бізде құқықтық мемлекет бар ғой, және Қазақстанда ережелер жұмыс істейтініне сенгім келеді. Мен балаларымды да азаматтық ұстаным - әлеуметтік желідегі пікір емес, дәл қазіргідей нақты әрекет екенін түсінуге тәрбиелеп жүрмін.

- Қалай дауыс бергенімді айтпаймын, бұл - менің жеке шаруам, - дейді кәсіпкер Василиса Қуанышева. - Маған бәрінің осыншалықты жылдам өтіп жатқаны ұнамайды. Осындай өзгерістер «тым тез» қабылданғанда, адамдарда өзін жай ғана дайын шешімнің алдына қойып қойғандай сезім пайда болады. Білмеймін. Дауыс берудің адалдығына қатысты да менде екіұдай сезім бар. Өкініштісі, Қазақстандағы жемқорлық бір ғана түзетумен шешілмейді, оны жалғыз Конституциямен жойып жібере алмайсың, ал соны қатты қалар едің. Тағы бір тілегім - бізде ыңғайлы электронды дауыс беру жүйесі пайда болса екен. Мемлекет цифрландыру туралы көп айтады, ендеше неге адам кезекке тұрмай-ақ, түсінікті верификация арқылы, өзінің ЖСН-і арқылы дауыс бере алатындай жүйе жасамасқа?

- Біздің комиссияда жеті адам бар, - дейді №139 учаскенің төрайымы Джуматай Искакова. - Біз учаскені таңертең ерте аштық, қажеттінің бәрін дайындадық, таңғы сағат жетіден бастап шағын аудан тұрғындары дауыс беруге келе бастады. Аса қатты ағылған жұрт жоқ, бірақ үдеріс тыныш әрі ұйымдасқан түрде жүріп жатыр: жастар да, егде адамдар да келеді, арасында немерелерімен, шөберелерімен келетіндер де бар. Байқаушылар да орнында, сұрақ қояды, комиссияның жұмысын бақылап отыр. Жалпы, адамдардың көңіл күйі жаман емес, бұған ауа райы да, ел болашағы туралы мәселе қозғалып отырғанын сезіну де әсер ететін шығар. Мен үшін әр адамның референдум - білім беруден бастап денсаулық сақтау саласына дейін өмірдің барлық саласына қатысты заң екенін түсінгені маңызды, әрі адамның өз ұстанымын білдіруге құқығы болуы керек.

- Мен қоғамдық белсендімін әрі байқаушымын, - дейді Ерасыл Орынбасаров. - 2013 жылдан бері осындай үдерістерге қатысып келемін және учаске жұмысы қалай ұйымдастырылуы керек екенін түсінемін. Таңғы жетіден бері референдум бойынша дауыс беру ашық әрі заңға қатаң сай өтуін бақылап отырмын. Шамамен жеті сағат ішінде учаскеге екі жүздей адам келді, әзірге ешқандай іркіліс те, заң бұзушылық та көрген жоқпын, жалпы алғанда дауыс беру сабырлы өтіп жатыр. Сайлаушылардың көзқарасы әртүрлі: біреуге сену оңай, біреу күмәнданады, ал менің міндетім - шынайы көріністі тіркеу.

- Мен халқым үшін дауыс беруге келдім, Қазақстанда бәрі жақсы болғанын, адамдарға өмір сүру жеңілірек болғанын қалаймын, - дейді зейнеткер Саракүл Ақмұрзина. - «Жаңа Қазақстанға» сенгім келеді, болашағымыз жақсы болып, елде тәртіп болса екен. Конституцияны бұрын оқығанмын, ал қазір, шынымды айтсам, қайтадан егжей-тегжейлі қарап шықпадым, бірақ соған қарамастан келіп дауыс бердім, өзіме тиесілі істі жасадым.

- Өзгерістерді құптамаймын, өйткені мені нақты тармақтар қанағаттандырмайды, - дейді суретші, модельер-конструктор Елена Мессерле. - Маған «президенттің толық билігі» идеясы ұнамайды, ұлттық және қоғамдық қатынастарға қатысты кейбір тұжырымдар да көңіліме қонбайды, мұның бәрі кейін адамдардың өзіне қарсы жұмыс істеуі мүмкін. Дауыс берудің адалдығына да сенбеймін, бірақ соған қарамастан келдім, әйтпесе сен бұл үдерістен мүлде жоғалып кететіндей боласың, ал мен үшін өз ұстанымымды тым болмағанда осылай білдіру маңызды.

- Мәтінде бәрі біржақты жаман не біржақты жақсы деп айта алмаймын, онда артықшылығы да, кемшілігі де бар, - дейді кәсіпкер Дархан Арғанчеев. - Мені кейін қалай болса солай түсіндіруге болатын көптеген бұлыңғыр, нақты емес ұғымдар алаңдатады. Сондай-ақ билік үшін «сақтандыру» сияқты көрінетін тұстар да бар, мысалы, мемлекет басшысының «қызметтік міндетін атқару кезінде» қабылдаған шешімдері үшін жауапкершілігі туралы мәселе іс жүзінде жабық тақырыпқа айналады. Дауыс берудің адалдығына келсек, мен... күмәнданамын, бірақ үміттенемін. Көптеген таныстарым сайлауға мүлде сенбейді, сондықтан да бармайды; бұл оларға бәрібір болғандықтан емес, олардың дауысы нәтижеге ықпал ете ме, жоқ па - соны түсінбегендіктен.

- Әңгіме барысында учаскеге төрт жүзге жуық адам келді, - дейді №166 учаскенің төрайымы Жаннат Байбалакова. - Адамдардың белсендірек бола бастағанын көріп отырмын: бірі жұмысқа бара жатып келеді, бірі базардан қайтар жолда соғады. Комиссия үшін ең бастысы - тәртіп пен түсінікті рәсімді қамтамасыз ету, яғни адам бюллетень алып, дауыс беріп, артық әуре-сарсаңсыз шығып кетуі керек. Меніңше, референдум жалпы алғанда қажет, өйткені заман өзгеріп жатыр, ал адамдарға өз пікірін білдіру мүмкіндігі маңызды.

Кейбір учаскелерде бір күндік тіркеу аймағы ұйымдастырылған, бұл еш жерде тіркелмеген, бірақ дауыс беру құқығын пайдаланғысы келетін азаматтар үшін жасалған. Адам келеді, рәсімнен өтеді, содан кейін комиссия шешімімен осы жерде дауыс бере алады.

Кешке қарай учаскелер біртіндеп босап, алматылықтар үйлеріне тарай бастады. Түнде учаскелерде дауыстарды санау жалғасты. Комиссия мүшелері мектеп сыныптары мен спорт залдарының жарық шамының астында бюллетеньдерді сұрыптап, хаттамаларды салыстырып отырды. Орталық сайлау комиссиясының алғашқы хабарламалары мен мемлекет басшысының пікірлерінен-ақ дауыс берудің жалпы нәтижесі қандай болуы мүмкін екені аңғарыла бастады. Учаскелердегі әңгімелер бір маңызды нәрсені көрсетті: адамдардың пікірлері әртүрлі күйінде қалып отыр. Ал дүйсенбі күні таңертең қала өзіне тән қалыпты ырғағына қайта оралды. Егер өзгерістер күшіне енсе, келесі саяси кезең болашақ Құрылтай депутаттарының жаңа сайлауы болуы мүмкін.

16 наурызға қараған түні алғашқы exit poll деректері жарияланды. Үш сауалнаманың нәтижесі бойынша, респонденттердің 86,7%-дан 88,6%-ға дейіні жаңа Конституция жобасын қолдаған, ал exit poll аясындағы дауыс беру белсенділігі 72,1%-дан 75,3%-ға дейін деп бағаланған. Бұл дауыс берудің ресми қорытындысы емес, учаскелерден шыққан азаматтар арасында жүргізілген сауалнамалардың нәтижесі. Осы деректер жарияланғаннан кейін Ақорда Қасым-Жомарт Тоқаевтың exit poll нәтижелерімен танысқанын хабарлады. Ал референдумның түпкілікті қорытындыларын заңнамада белгіленген тәртіппен Орталық референдум комиссиясы шығаруы тиіс.