Кольды ауылындағы балықшы өмірі — дәстүрлер мен тағдырлар

Еңбекшіқазақ ауданындағы шағын Кольды ауылында негізінен атадан балаға жалғасқан кәсібін сақтап келген балықшылар тұрады — Аралдан, Астраханнан және Семейден қоныс аударған екінші-үшінші буын ұрпақтары. Мұнда Қапшағайды «теңіз» деп атайды, толқын мен дауылды құрметпен қабылдайды, ал ұлы капитандар туралы аңыздарды байыппен, асықпай әңгімелейді.

Әр таң сайын балықшылар теңізге шығады. Бұл — Кольдыдағы жалғыз табыс көзі. Халқы мың адамға жетпейтін шағын ауыл тұтастай балық аулаумен күн көреді.

Сайфулла Нұржанов (сол жақта) — ата-бабасынан қалған кәсіпті жалғап келе жатқан балықшы, 1980 жылдан бері Кольдыда тұрады. Бұл таң да ол әдеттегідей таңғы 7-де жолға шыққан, бірақ жолда жел көтеріліп, теңізге шығуды кейінге қалдыруға тура келді.

Көктемде балық аулау таңғы 5-те басталады, күзде — екі сағатқа кеш.

Қайық тұрағында балықшылар бір-бірін алмастырып, қайықтарын күзетеді.

Сайфулла, сондай-ақ оның әріптестері — Ноябрь мен Панабек. «Балық азайған кезде Ноябрьдің әкесі Қарасай ешкім білмейтін бір орында балық аулайтын. Сол жерден тонна-тонна балық әкелетін. Содан бері балық азайған кездері біз: «Жүріңдер, Карасайдың орнына барайық, ол жақта міндетті түрде бірдеңе болады», — дейміз», — дейді Сайфулла.

Балықшылар қайық үшін жыл сайын мемлекетке 2000 теңгеден бастап, қайықтың түріне қарай жоғары салық төлейді.

Кіші көлемді кемені басқару құқығына арналған куәлік.

Балықшылар тынығып жатқанда, олардың әйелдері уақытты бос өткізбейді — олар ауылға кіреберістегі Нарынқол трассасында жаңа және ысталған балық сатады.

Ысталған жерех — 500–700 теңге.

Кольды ауылындағы зертхана. Суретте — зертхана меңгерушісі, ихтиолог Дариға Тасболат өз жұмыс кабинетін көрсетіп тұр.

Дариға Астраханда туған, бірақ отыз жылдан бері осы ауылда тұрып, жұмыс істейді.

«Зертхананың негізгі міндеті — тоған суларын және судың химиялық құрамын тексеру. Сондай-ақ балық ауруларының ихтиопатологиялық жағдайын бақылаймыз», — дейді Дариға.

«Шілік тоған шаруашылығы 1964 жылы құрылған және әрдайым тоған балығын — ақ амур, қазан (карп), дөңмаңдай (толстолобик) өсірумен айналысқан. Бірақ соңғы екі жылда біз жаңа түрлерді — сібір бекіресі, веслонос сияқты өсіруге талпынып жатырмыз. Сонымен қатар форель өсіруді де сынап көрудеміз».

Халқы аз болса да, Кольды ауылында инфрақұрылым дамыған. Мұнда жергілікті емхана бар.

Балықшылардың әйелдері гинеколог қабылдауында. Жанар (сол жақта): «Күйеуің балық аулауға кеткенде алаңдайсың, әрине. Бірақ не істейсің? Өмір сүру керек. Қазір үшінші баламызды күтіп отырмыз».

Абдрахманова Нагима — осы емхананың гинекологы, 15 жылдан бері жұмыс істейді.

Жақында ауылда «Алаколь» атты жаңа жеке дүкен ашылды.

2004 жылы алғашқы жергілікті мектеп ашылды. Қазір онда 136 бала оқиды.

Мектептегі күзгі бал.

Жетінші сынып оқушысы Біржан домбыра шерту шеберлігін көрсетіп жатыр.

Осы кезде Нұржановтар отбасында түскі ас дайындалып жатыр. Сайфулланың жұбайы Марияш түскі асқа картоппен қоса лещ қуырды.

«Бізде төрт бала бар — үш қыз және бір ұл. Балаларымыздың бәрі Алматыда жұмыс істеп, оқып жүр. Үй шаруасына бәріне өзім үлгеруім керек», — дейді Марияш.

Түскі ас дайындалып жатқанда, Сайфулла өзінің отбасы тарихын айтып беруді жөн көрді. «Менің атам Сұлтанның Волгада өз зауыттары және бірнеше балық аулау кемесі болған. 1937 жылы ол бар мүлкін кеңес өкіметіне өз еркімен өткізді, бірақ мешітті мектепке беруден бас тартты. Атам ағаларымен бірге мешітті большевиктерден қорғамақ болды. Бірақ оларды тез басып-жаншыды, атамды әйел, балаларымен бірге Сібірге жер аударды. Ол жақта атам қайтыс болды, ал отбасы кейін Астраханьға оралды».

Атамнан қалған балалардың бірі — әкем Жұмажан. 1942 жылы ол Волгоградқа азық-түлік таситын жас юнга болып еңбек етті. Есейген соң Астраханьдағы мемлекеттік кемелерде капитан болды. Репрессия тарихын әкем ешкімге айтпайтын, тек өткен ғасырдың 70-жылдарының соңында ғана бізге айтып берді. Ол бізге де үндемеуді ескерткен — болашағымызға әсер етеді деп қорыққан.

Суретте: капитан Жұмажан «Рогдай» балық аулау кемесінде өз командасымен (Нұржановтар отбасының мұрағатынан).

1980 жылы әкем отбасымен бірге Қазақстанға — Прудхоз деп аталатын Кольды ауылына қоныс аударды. Мұнда ол қарапайым балықшы болып жұмыс істеді. Сол кезде балықшылар бір-біріне лақап ат қоятын, әкемнің лақап аты — «капитан Джек». Әкем әділ, бірақ қатал балықшы болатын, сондықтан оны бәрі сыйлайтын.

Суретте — Кольды ауылындағы қазіргі балықшылардың әкелері (Нұржановтардың отбасы мұрағатынан).

Тоғыз баланың ішінде әкемнің кәсібін жалғаған — үшеуіміз: мен балықшы болып қалдым, әпкем Дариға ауылда ихтиолог болып жұмыс істейді, ал үлкен ағамыз Ер-Тарғын Қазақстанның балық шаруашылығы министрлігінде қызмет етті.

Түстен кейін Сайфулланың қайығының моторы бұзылып қалғаны белгілі болды, сондықтан бүгін теңізге шыға алмайды. Бірақ жағалауда әрқашан жұмыс табылады — кем дегенде басқа балықшыларға балық түсіруге көмектесу керек. Әсіресе алыстан Карасайдың немерелерінің мотоциклі көрінгенде.

Азамат пен Фархат теңізге шығуға дайындалып жатыр.

Жағада Сайфулла серіктеріне бір кезде дауыл кезінде қайықтан құлап, батып кете жаздағанын айтады. Оған балықшылар келіп құтқарғанша 12 км жүзіп өтуге тура келген.

Балық тиелген қайық жағаға жақындап келеді.

Балықты көлікке тиеп, қабылдау цехына жіберді.

Сайфулла орташа көлемдегі сома ұстап тұр: «Қапшағайда сомдар 10–120 кг-ға дейін өседі, ұзындығы 2,5 метрге дейін жетеді».

Бұл жолы лещ, судак, жерех және сомдар ауланды.

Көктемде ең жақсы ауланатын балық — лещ, судак және сазан. Жазда — сом, қыста — тек түбінде мекендейтін балықтар.

«Жаңа ауланған балықты алдымен салқындатқыш камераға қойып, мұзбен жабады және төрт сағатқа суытады», — дейді Сайфулла.

«Содан кейін жақсылап жуып, мұзын алып, шырышын кетіреді. Осыдан кейін тұздауға дайын. Су мен тұздан ерітінді жасалады. Бір тонна балыққа шамамен 120 литр су және бір қап тұз кетеді. 100 кг балық тұзды ерітіндіге салынады, үстіне 30 кг тұз себіледі, содан кейін қайтадан балық, қайтадан тұз — осылай он қабат етіп салады. Сосын арнайы торлармен бастырып, 15 күнге қалдырады. Соңында балықты екі сағат сайын суын ауыстырып жуады».

Он сағат жуылғаннан кейін балықты жеті- жетіден шампырға тізіп, екі күнге кептіреді.

Жерех толық кепкен соң, оны балық зауытында екі күнге суық түтінде ыстау камерасына қояды.

Содан кейін оны Алматыдағы көтерме базарға жеткізіп, килограмын 300–350 теңгеге тапсырады.

«Енді үйге барып, моторды жөндеу керек, — дейді Сайфулла. — Ертең теңізге шығу қажет қой...»

Материалдың түпнұсқасы 2023 жылы жабылған Voxpopuli.kz порталында жарияланған. Автор мәтін мен суреттерді деректі тарихты сақтау үшін жеке мұрағатынан қайта қалпына келтірді.