Батырдың қандастары: қазақтардың ата қонысқа оралу жолы

Ғасыр бұрын Қазақстанның түкпір-түкпіріндегі қазақтар түрлі себептермен туған жерін тастап, көшіп кетуге мәжбүр болды. Ең қасіретті себептердің бірі — 1930-жылдардағы ашаршылық еді: аштықтан аман қалу үшін тұтас әулеттер өз ауылдарын тастап, босып кетті. Кейін, кеңестік кезеңде де көші-қон басқа себептермен жалғасты: жұмыс, білім іздеу, әкімшілік шешімдер салдарынан қоныс аударулар болды. Арада бір ғасырға жуық уақыт өткенде, сол көшкендердің ұрпақтары қайта орала бастады. Маңғыстау облысындағы Батыр ауылы тарихи отанына қайтып келген этникалық қазақтардың бір шоғырланған орталықтарының біріне айналды.

Батыр ауылы 2011 жылы кандастарды қоныстандыру үшін елді мекен ретінде құрылған. Ол Маңғышлақ үстіртінде, Маңғыстау ауылына жақын орналасқан. Бүгінде Мұнайлы ауданында кандастар халықтың 75 пайызын құрайды. 2007 жылдан бері мұнда Түрікменстаннан, Өзбекстаннан, Қарақалпақстаннан, Ираннан және Ауғанстаннан 46 мыңнан астам адам қоныс аударған. 2021 жылғы халық санағының дерегі бойынша, Батыр ауылында 16 621 адам тұрады.

- Менің атым мүлде қазақша емес, оның да өз тарихы бар, - дейді Линда Жұмағаметова. - Әкемнің жақын досы литвалық, ұлты неміс болатын. Бір күні әкемнің досы: «Егер сенің жарыңнан бала туса, ұл ма, қыз ба, бәрібір, атын мен қоямын», — деді. Солай болды да. Мен дүниеге келгенде, әкемнің досы маған Линда деген ат қойды. Мен үнемі әзілдеп: әкемнің ең сүйікті, «еуропалық» қызы менмін деймін.

Кеңес Одағы тұсында және Түрікменстанда өмір сүргендіктен, мен үш тілді еркін меңгергенмін: қазақ, түрікмен және орыс тілдерін. Аздап ағылшын және өзбек тілдерін де білемін. Сонда жалпы алғанда мен бес тілде сөйлеймін.

Линда Түрікменстанда туған, бірақ оның әулетінің тарихы Қазақстаннан басталады. Қоныс аудару жолын ол ата-анасы, әжесі мен атасының әңгімелерінен біледі.

- Әуелде менің ата-бабам Қазақстанда тұрған. Бұл шамамен 1920–1924 жылдар, халық қатты аштық көрген кезең еді, адамдар тура мағынасында тірі қалудың амалын іздеді. Сол оқиғалардан кейін атамның қолында жүктерін таситын жалғыз ғана есек қалыпты. Олар қазандарын және ең қажетті дүниелерін артып, жаяу жолға шыққан. Көбіне олар Кіші жүзден шыққан, адайлар. Өте ұзақ жүрді, жол шамамен жарты жылға созылған. Көп адам жолда-ақ қаза болған. Қазақтар үлкен топ болып қозғалып, бір жерде тынығып, кейін қайта жолға шығатын. Уақыт өте келе адамдар бөлініп кете бастады: біреулер Чарджоуға, біреулер Ашхабадқа, енді біреулер Тедженге немесе Марыға қарай кеткен.

Әжемнің айтуынша, жол бойында адам бойынан биік болып өскен түйе тікенінің қалың тоғайлары кездескен. Сол тікенекті қалың арасынан жол салу үшін алдымен ең күшті адамдар жүрген. Осылайша әжем мен атам Тедженге жеткен. Әкемнің өзі Ашхабадта туған. Кейін отбасы Мары мен Мұрғаб арқылы әрі қарай көшіп, ақырында Кеңес Одағының ең оңтүстігі — Ауғанстанмен шекарадағы Кушка қаласына тоқтаған. Сол жерде отбасы орнығып, біртіндеп тұрмысын түзеген. Балалар дүниеге келді, өмір біртіндеп реттеле бастады. Уақыт өте ағайындар үйленіп, әулет ұлғайды, біз көп болып кеттік.

Мен де Кушкада дүниеге келіп, өстім. Балалық шағым, жастық шағым, мектеп өмірім сонда өтті. Кейін университетке түстім, тұрмысқа шықтым. Отбасымызда үш қыз дүниеге келді. Біз сол шекарадағы қалада көп отбасы секілді кәдімгі өмір сүрдік.

- Күйеуім әскери қызметкерлердің салғырттығынан мүгедек болып қалды. 1979 жылдан 1989 жылға дейінгі соғыс қимылдары кезінде Ауғанстанмен шекарада Кушка өзені болатын. Бір күні сол өзеннен өтіп бара жатып, күйеуім жерде әдемі бір затты байқап қалады. Кейін оның жаяу әскерге қарсы мина екені анықталды. Күйеуім оған не басып кетті, не іліп жіберді — жарылыс болды. Ол есін жиғанда бір аяғы жоқ еді.

Көп ұзамай Назарбаевтың этникалық қазақтарды тарихи отанына қайтару бағдарламасы бар екенін білдік. Сол кезден бастап мен өзіме жиі сұрақ қоя бастадым: елге қайтатын уақыт келді ме? Түрікменстанда қазақтар дерлік қалмады, бәрі біртіндеп көшіп кетті. Мен үш қызымыз өз ортасында өссе, қазақ жігіттеріне тұрмысқа шықса деп қаладым.

Біз ең соңғылардың бірі болып 2014 жылы көшіп кеттік. Бізден кейін бір ғана қазақ әйелі қалып еді, ол да бір жылдан соң отанына оралды.

- Біз құр қол келген жоқпыз. Көшер алдында Түрікменстандағы үйімізді сатып жібердік. Ақша болды, бірақ ол қаражат іргетас құюға және төбесінің бір нұсқасын жасауға ғана жетті — әйтеуір бір үй болсын дегендей. Түрікмен ақшасы мұнда жергілікті бағалармен салыстырғанда түкке тұрмайтын, мүлде сәйкес келмейтін мөлшер еді.

Алғашқы уақытта біз тура мағынасында қалқаның астында тұрдық: үлкен тастарды үйіп, үстіне тақтайларды қойып, қабырғасы жоқ, жан-жағы ашық көлеңкеге тығылатынбыз. Күйеуім мүгедек болса да, бәрін өзіміз істедік. Екеуміз іргетас құйдық, әр тасты қолымызбен тасып шықтық.

Уақыт өте үй тұрғыздық, жұмыс таптық, өмір біртіндеп жолға қойылды. Ал тіркеуге тұрып, барлық құжатты реттегеннен кейін, отанға оралу — жалғыз дұрыс шешім болғаны анық сезілді.

- Біз өзімізбен бірге аздап зат алып келдік, міне, мысалы, мына пеш. Көрдіңіз бе, үстінде біздің қаламыздың аты — Кушка — деп жазылып тұр. Ал үйімде XIX ғасырдағы қолдан тоқылған түрікмен кілемдері сақтаулы, таза жүннен. Олар жаңа сияқты көрінеді, себебі дұрыс күтім керек. Қой жүнін жуып, басып, иіріп жасайды, сондықтан мұндай кілемдер ғасырлар бойы қызмет етеді.

Қазақстанға қайтып келгеніме өкінбеймін. Мұнда — біздің ұлт, біздің жер, өзіңді еркінірек сезінесің. Түрікменстанда да өмірім болды, өз үйім, шаруашылығым бар еді, бірақ мұндағы сезім басқа — өз жерің.

- Біздің әулеттің көшу тарихы атамнан басталады, оның аты Жұмабай болған, - дейді Әбдірасыл Жұмабаев. - Ол Ақтөбе облысында, Алға ауданында тұрған. Туыстардың әңгімесіне қарағанда, атам дәулетті адам болған, бірақ оның нақты қанша малы мен мүлкі болғаны туралы нақты дерек сақталмаған.

Алдымен большевиктер келіп, мал мен шаруашылықтың көп бөлігін тартып алған. Одан кейін ашаршылық басталды. Атамның он екі не он үш баласы болған, соның үшеуі ғана тірі қалған. Бұл 1933–1934 жылдар еді. Сол уақытқа қарай үлкендер жағының көбі қасіретті кезеңнен аман шықпаған.

Отбасының аман қалған мүшелерін сақтау үшін атам туған жерін тастап, Қарақалпақстанға қоныс аударуға шешім қабылдаған.

- Көшудің екінші себебі — атам Жұмабай молда болған және Ақтөбедегі медреседе сабақ берген. Кеңес өкіметі орнаған соң дін қызметкерлеріне қысым күшейді: көпшілігін тұтқындап, түрмеге жіберген. Түпкілікті көшкенге дейін атама біраз уақыт бойы жасырынып жүруге тура келген.

Әуелі отбасы Қоңыратқа тоқтап, кейін Шымбай қаласына көшкен. Әкем дәл сол жерде өсіп-өнген, ол ашаршылықтан аман қалған үш баланың бірі. Атаммен бірге қазақ жерінен көшкен өзге отбасылар әрі қарай — Түрікменстан мен Иран бағытына кеткен. Ал шамасы келмегендер немесе мүмкіндігі болмағандар сол маңайда қалып қойған.

Біздің ата-бабамыз да Иранға қарай өтпек болған, бірақ қолдарынан келмеген: отбасы жас, кішкентай балалары бар еді. Бұл өте ауыр жылдар болды. Дегенмен жаңа жерде өмір әлдеқайда жеңілдеу болды. Мұнда қарбыз, көк өсіруге болатын, қасында Арал теңізі бар, балық аулауға мүмкіндік болды. Осылайша отбасы тірі қалды.

- Атамнан материалдық құндылықтар сақталмаған. Бізге жеткен жалғыз нәрсе — шежіре (ата-тек) мен Құран. Әкемнің айтуынша, атам осы Құранды ең үлкен қазына санап, оны сақтап, Қарақалпақстанға алып келген.

Ол жылдары Құрандар Қазаннан, Татарстаннан әкелінетін. Аталарымыз түйемен барып, сауда жасаған, жүн апарып, қант пен өзге қажет тауарларды татар көпестерінен Құранға айырбастаған.

- Біздің отбасы Қазақстанға тек 2015 жылы ғана оралды, - деп жалғастырады Әбдірасылдың жас ұлы Қажымұқан. - Өзбекстаннан шығарда бәрін сатып, шамамен екі миллион теңге жинадық. Сол ақшаға жер телімін алдық, ал үйді өз күшімізбен салдық. Квотаға үміт артпадық, себебі бағдарлама тек 2011 жылға дейін ғана жұмыс істеді.

- Кейін бізге «Ауыл аманаты» деген бизнесті қолдау бағдарламасы туралы айтты: ол бойынша 2,5% мөлшерлемемен несие алуға болады. Біз осы мүмкіндікті пайдаланып, бес миллион теңгеге жуық несие алып, өз ісімізді аштық. Өзбекстанда бизнеске жоғары салық пен үздіксіз тексерістер кедергі жасайды. Ал мұнда жағдай жеңілірек: себепсіз ешкім тексеріске келмейді, тыныш жұмыс істеуге болады.

- Кейде құжаттарда туған жерім Өзбекстан деп көрсетілгендіктен, ыңғайсыз жағдайларға тап боламын. Бұл кейде артық сұрақтарға түрткі болады. Бірақ менің ұлым — жергілікті, ол осында, Ақтауда туған, бұл мен үшін ерекше маңызды. Ол ата-баба жерінде қағаз жүзінде емес, туған құқығымен өмір сүріп жатыр. Демек, бір кезде арғы атам отбасын аман сақтау үшін кетуге мәжбүр болды, ал бәрі — оның шөбересінің шөбересі ата қоныста дүниеге келуі үшін болғандай.

- Менің ата-бабам Атырау облысында, Майкөмген ауданында тұрған, - дейді Қалампыр Қиянова. - Ал мен Өзбекстанда, Гагарин қаласында туып-өстім. Әкем кейде ашаршылықтың ауыр кезеңдері туралы айтып отыратын: адамдардың соңғы малын тартып алып, тірі қалу әрі балаларын сақтау үшін тұтас отбасылар қашуға мәжбүр болған. Кеңес Одағы кезінде шекара айқын сезілмейтін, ал әр мемлекет тәуелсіздік алған соң біз тарихи отанымызға қайтуға шешім қабылдадық.

- Мен ұлыммен бірге 2011 жылы тарихи отанымызға оралдым. Өзбекстаннан бізден бұрын көшкен әпкемнен басқа бұл жерде ешкімді танымайтынбыз. Әпкем арқылы орнығып алдық. Алдымен пәтер жалдадық, құжаттар рәсімдедік, сөйтіп өмір біртіндеп жолға қойыла бастады. Ұлым үйленді, немерелер пайда болды, Батыр кентінен жер алып, үй салдық.

- Біз жер сатып алған кезде кент енді ғана бой көтеріп келе жатқан, ай сайын бірнеше-ақ үй салынатын. Қазір оны тану қиын: шағын қалаға ұқсап кетті. №19 және №20 заманауи мектептерді бір жылдың ішінде салып шықты. Бұрын су мәселесі қиын еді, сондықтан ағаш отырғызу да оңай болмады, ал қазір су тұрақты, адамдар көгалдандырумен белсенді айналысып жатыр. Жолдар, тротуарлар, жақсы көшелік жарық пайда болды, емхана бар. Аурухана салуға жер телімі бөлініп қойған, жанында супермаркет жұмыс істейді, өз мешіті бар, жыл сайын парк салынып, абаттандырылып келеді.

- Менің ата-бабам, адайлар, Ақтөбе облысы Байғанин ауданынан, - дейді Кенжебай Қалдығұлов. - Көш тарихын толық білмеймін. Тек 1930-жылдары ашаршылық кезінде олар туған жерін тастап, Түрікменстанға қоныс аударуға мәжбүр болғаны белгілі. Әкем ол жақта туған. Мен ата-анамнан ерте айырылдым: әкемді өте кішкентай кезімде жоғалттым, ал анам мен алтыншы сыныпта оқып жүргенде қайтыс болды. Отбасында атамның көшу тарихын егжей-тегжей жеткізетін адам болмады, уақыт өте көп нәрсе ұмытылып кетті.

- Қазақстанға мен 1989 жылы, Кеңес Одағының іргесі сөгіліп, ыдырауы анық болған кезде оралдым. Ол кезде бұл бір қаладан екінші қалаға көшкендей, кәдімгі көшу сияқты көрінді. Бәрі секілді өмір сүріп, біртіндеп орнықтым. Алғашында Шымкент облысына келдім, кейін 2012 жылы Ақтауға көшіп келдім.

- 2012 жылы мұнда ештеңе жоқтың қасы еді: мектеп те жоқ, су да жоқ, газ да жоқ, электр жарығы жиі өшетін. Қолдан келгенше күн көрдік. Қазір бұл жерді тану мүмкін емес: мектептер салынды, су, жарық және газ тартылды, жолдар асфальтталды, толыққанды инфрақұрылым қалыптасты. Қазір кентте төрт мемлекеттік мектеп және бір жекеменшік мектеп жұмыс істейді. Автобус қатынасы жолға қойылған, мектеп автобустары жүреді, қалалық маршрут бар. Кент дамуын жалғастырып келеді, өзгеріс жыл сайын айқын байқалады. Менің алты балам өсіп, қалада тұрып, жұмыс істейді. Енді осы жерде, ата қоныста, немерелерім дүниеге келіп жатыр — бұл біздің әулеттің болашағы.

- Мен 1949 жылы Ақтөбеде, Кіші жүздің табын руынан дүниеге келдім, - дейді әже Думан Раушанова. - 1957 жылы әкем Өзбекстанға барып мешіт ашуды ойлап, біз бүкіл отбасымызбен бірге көштік. Өмірімнің көп бөлігі сонда өтті: тұрмысқа шықтым, алты бала өсірдім.

Балалар есейгенде, немерелер өз жерінде, өз елінде өсіп-жетілсін деп, отанға қайтуға шешім қабылдадық. Қазір бір қызым Ақтөбеде, бесеуі Маңғыстау облысында тұрады.

Алғаш болып 2019 жылы балаларым — екі қызым және ұлым көшіп келді. Олар Қазақстанда орныққан соң, мен қалған балаларыммен және немерелеріммен бірге артынан келдім. Құжат рәсімдеуге төрт айға жуық уақыт кетті, жұмыс та, табыс та болған жоқ, бірақ балаларым қатты демеу болды. Қолдан келген кез келген жұмысты істеді, кейін тұрақты орын тапты. Осылайша, біртіндеп аяққа тұрдық.

- Немерелерім мектепте жақсы оқиды. Үлкен немерем алтыншы сыныпта-ақ «Мың бала» олимпиадасына қатысып, жеңімпаз атанды. Содан кейін қалада оқуды жалғастырып, он бірінші сыныпты бітірді, емтиханын жақсы тапсырып, қазір Орал қаласындағы университетте оқып жүр. Қалған балалар мен немерелер де тырысып жүр: оқиды, білімге ұмтылады, бәрі білім алуға бағытталған.

Немересінің саны туралы сұрағанда, Думан әже үстелдің астындағы жазба дәптеріне қол созып, жазбаларын қарап шығады. - Он сегіз, - деп күледі ол. - Соншалық көп болғандықтан, есептен жаңылып қаламын, бәрін жазып қоюға тура келеді.

Жақында Думан әженің отбасында шөбере дүниеге келді. Қазақта шөбере туған кезде оның алақанына май жағып, жеңіл ғана ерін тигізетін ерекше дәстүр бар. Бұл ғұрып береке әкеледі, әулеттің ғұмыры үзілмей, ұзақ болсын деген ниетті білдіреді. Осы дәстүр — ата қонысқа оралған ұрпақ үшін жаңа бастаманың белгісі, өз жерінде тыныш әрі сенімді өмірдің нышаны болғай.

Shanger.kz редакциясы материалды дайындауға көрсеткен қолдауы үшін Батыр ауылының әкімдігіне алғыс білдіреді.