Тілеш Намазбеков: домбыраға үн сыйлаған шебердің жолы

Ұлттық домбыра күніне орай Shanger.kz ұлттық аспаптар шебері Тілеш Намазбековтің тарихына қайта оралады. Voxpopuli архивінен 2013 жылы шыққан «Табыстың тарихы: үлкен іс кішіден басталады» материалының үзіндісін тауып, жиырма жылдан астам уақыт бойы домбыра мен өзге де дәстүрлі аспаптарды жасап келе жатқан шебер туралы тағы бір рет әңгімелеуді жөн көрдік.

Талдықорғандағы Тілеш Намазбековтің шеберханасында ағаш домбыраға айналмай тұрып-ақ өздігінен үн қата бастайды. Шебер әрбір тақтайшаны тыңдайды, тембріне қарай іріктейді, иіп, желімдейді де, болашақ аспаптың өз үні пайда болғанын күтеді.

Тілеш Намазбековтің өміріндегі қолөнер өз шеберханасы ашылмай тұрып-ақ басталған. Әкесі Рымжан мектепте еңбек пәнінен сабақ беріп, үш ішекті домбыра тартқан. Сабақтан кейін Тілеш әкесінің жанында қалып, үйге қажет бұйымдар жасауға көмектесетін, ағаштың жиһазға, аспапқа немесе қарапайым тұрмыстық затқа айналғанын көретін. Домбыраны да сол кезде үйрене бастаған. Шебер туралы ескі газет мақаласында бұл сабақтастық қысқа ғана: «Тәрбиесі - әкеден» деп түйінделген.

Кейін Тілеш Алматыдағы Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының көркемсурет-графика факультетіне оқуға түсті. Онда ағашпен, металмен жұмыс істеуді және көркем қолөнердің негіздерін меңгерді. Алайда материалды тыңдау, қолмен жұмыс істеу және ағаштан болашақ пішінді көре білу дағдысы балалық шағында, әкесінің қасында қалыптасқан еді.

Кішкентай шеберханада ағаштың, лактың және желімнің иісі аңқиды. Үстелдердің үстінде қыспақтар, дайындамалар, жұқа ағаш тақтайшалар және болашақ аспаптардың шанақтары жатыр. Бір домбыра ысқылауға дайын тұрса, енді бірі енді ғана пішінге ене бастаған. Әрбір жұмыс ағашты таңдаудан бастап соңғы баптауға дейін шебердің қолынан өтеді.

- Домбыра, қобыз, жетіген жасаймын, гитара да жөндеймін, - дейді Тілеш Намазбеков.

Жеке шеберханасы қиын кезеңде пайда болды. Кеңес Одағы тарағаннан кейін тұрақты жұмыс жоғалып, көп адам кооперативтер мен шағын кәсіпорындарға бет бұрды. 1990-жылдардың басында Тілеш әріптестерімен бірге Талдықорғанда музыкалық аспаптар жасайтын шағын кәсіпорын ашты. Сол кезде ол сабақ та беріп, шеберхананы сақтап қалудың жолын іздеді.

Алғашқы материалдарды 100–200 доллар көлеміндегі шағын несиелерге сатып алды. Бұл ақшаға желім, лак, ағаш және жұмысқа қажеттінің бәрін алған. Алғашқы дайын домбыраларын қолына ұстап, базар аралап, таңертеңнен кешке дейін сатып алушыларға ұсынып жүрген.

- Ол кезде домбыраларды қолыма ұстап, базар аралайтынмын. Қазір адамдар өздері келеді, мені таниды. Жарнама аса қажет емес, - дейді ол.

Жылдар өте келе оның аспаптары Талдықорғаннан әлдеқайда асып кетті. Тапсырыс берушілердің арасында жеке музыканттар, әртістер, ұжымдар және домбыраны сыйлыққа алатын адамдар бар. Тілеш 1992, 1994 және 1996 жылдары «Үкілі домбыра» республикалық шеберлер байқауына қатысып, оның дипломанты атанды.

Шебердің өз есебі бойынша, екі онжылдықта ол екі мыңнан астам аспап жасаған. Орта есеппен шеберханада айына он шақты аспап аяқталады, бірақ әрқайсысына уақыт қажет, ағашты асықтыруға болмайды.

Тілештің айтуынша, домбырадағы ең басты бөлшек - үстіңгі қақпақ, яғни шанақтың қақпағы. Болашақ үннің сипатын көбіне сол айқындайды. Оған шебер шырша немесе майқарағай таңдайды: ағаштың тығыздығы, құрылымы, шайырының шамадан тыс болмауы және әрбір тақтайшаның саусақ тиюіне қалай үн қататыны маңызды. Шебер қолына жұқа дайындамаларды алып, кезек-кезек қағып көреді. Біреуі күңгірт, екіншісі сыңғырлап, үшіншісі тым өткір үн береді. Бір қақпаққа тембрі жақын бірнеше ағаш тақтайшаны іріктеп алу керек.

- Он данасын аламыз, тыңдаймыз, салыстырамыз. Олардың үні бір-біріне ұқсас болуы керек. Ағаш сәйкес келмесе, оны қақпаққа салуға болмайды, - дейді ол.

Шанақтың ішіне серппе деп аталатын жұқа ағаш бөлшектер орнатылады. Олар қақпақты тіреп, оның тербелісіне, демек аспаптың тембріне де ықпал етеді. Ағаштың қалыңдығы, тығыздығы, шанақтың пішіні - әрбір бөлшек дыбысты өзгертеді. Бір домбыраның үні терең шықса, енді бірі сыңғырлаған әрі жеңіл болады.

Үні ерекше шыққан аспаптарды шебер бөлек қояды.

- Кейде дыбыс өзгеше болып шығады. Ондай домбыраны күйшіге не әртіске арнап қалдырамыз. Музыканттар аспаптың ерекше екенін бірден сезеді.

Шеберханада қымбат жеке тапсырыстар да орындалады. Тұтас ағаштан жасалған домбыралар қарапайым үлгілерден әлдеқайда қымбат болуы мүмкін. Оларға жеке концерттерге, сыйлыққа және ресми іс-шараларға тапсырыс беріледі. Бірақ Тілеш үшін баға емес, аспаптың кейінгі ғұмыры маңыздырақ: оны кім қолына алады, онда қандай күйлер орындалады, ол біреудің музыкалық тағдырының бөлігіне айнала ма.

Қазір шебердің қасында жас көмекшілер де жұмыс істейді. Солардың бірі Тілештен 1990-жылдардың соңында, қалада музыкалық аспап жасаушылар даярланған кезде білім алған. Кейін училищедегі бұл бағыт жабылып, оның орнын сұранысы жоғары техникалық мамандықтар басты.

Бұл - Тілеш үшін ауыр тақырып. Оның пікірінше, Қазақстанда жақсы шеберлер аз. Бұл кәсіпке тек шеберлік қана емес, есту қабілеті, сабыр, ағашты түсіну және аспапқа құрмет қажет.ло требует не только навыка, но и слуха, терпения, понимания дерева и уважения к инструменту.

Шебердің өзіндік шығармашылық арманы да бар. Ол болашақ композицияның эскизін көрсетеді: үш домбыра үшбұрыш пішінінде біріктіріледі. Бұл жай ғана мүсін емес, табиғи көлемде жасалатын, әр домбырасы толыққанды әрі үн шығара алатын аспап күйінде қалатын туынды болуы керек. Бұл композициядан Тілеш қазақ мәдениетін, жадыны және сабақтастықты көреді.

Ал әзірге верстакта тағы бір домбыра жатыр. Шебер шанақты абайлап жауып, бөлшектерін бекітеді де, аспапты кептіруге қалдырады. Әлі бірнеше кезең бар: ысқылау, лактау, баптау, үнін тексеру.

Бірнеше күннен кейін домбыра дайын болады. Бірақ оның үні қазірдің өзінде - ағаштың құрғақ тықылынан, қолдың дәл қимылынан және әр аспап алғашқы күй орындалмай тұрып-ақ өз жолын бастайтын шеберхана тыныштығынан туады.