Теңге: өзгерістер басталған мұнайшылар ауылдарының бірі

Әлеуметтік наразылықтар Маңғыстау өңіріндегі жүйелі мәселелерді - жұмыспен қамтуды, инфрақұрылымды, экологиялық тәуекелдерді және мұнайшылардың өмір сүру сапасын айқын көрсетті. Бұл оқиғалар мемлекет үшін бөлшектенген шешімдерден бас тартып, мұнайлы елді мекендердегі өмір сүру жағдайын жақсартуға бағытталған кешенді саясатқа көшуге мәжбүр еткен маңызды кезеңге айналды. Теңге ауылы осы реформалар аясында қамтылған елді мекендердің бірі болды: мұнда жергілікті басқару жүйесі жаңартылып, абаттандыру дамып, шағын бизнес қолдау тауып, ұзақ жылдар бойы тек мұнай өндіруге тәуелді болған экономиканы әртараптандыруға талпыныстар жасалуда.

Аким Жалғас Ағисов Теңге ауылында дүниеге келген, бұл оның туған ауылын дамытуға ерекше мүдделі екенін көрсетеді. Бұрын кәсіпкер болған ол әкімдікке бизнестің қалай жұмыс істейтінін іштен жақсы түсінетін тәжірибемен келді. Бұл қасиет оған инвесторлармен тиімді диалог орнатып, ауыл үшін бұрын байқалмаған өсу нүктелерін табуға мүмкіндік береді. 2025 жылдың наурыз айынан бастап ол жергілікті әкімшілікті басқарып, басқаруға прагматикалық әрі заманауи тәсіл енгізуде.

- Біздің ауыл - алпыс жылдық тарихы бар қара шаңырақ, - дейді аким Жалғас Ағисов. - Халқы - он сегіз мың адам. Негізгі бөлігі - мұнайшылардың отбасылары. Сонымен қатар, мал шаруашылығымен айналысатын фермерлер мен шаруа қожалықтары бар: түйе, жылқы, қой өсіреді. Ауылда үш орта мектеп, оның біреуі жекеменшік, екеуі мемлекеттік, екі жекеменшік балабақша бар. Поликлиника, амбулатория, күндізгі стационар, учаскелік полиция пункті, теміржол, «Тәуелсіздік» және «Анаға тағзым» атты екі саябақ бар. Алайда, өкінішке қарай, ауылда бірде-бір кафе немесе мейрамхана жоқ.

- Сонымен қатар, ауылда жастардың айналысар ісі аз, сондықтан олар Ақтауға кетіп жатады. Сол үшін бізге жастарға арналған орталық қажет: онда олар робототехникамен, мобилографиямен, қаржылық сауаттылықпен айналысып, тігін ісін үйреніп, ҰБТ-ға дайындалып, кәсіпкерлік негіздерін меңгере алар еді. Біз инвесторларды біртіндеп тартып жатырмыз. Мысалы, биыл 100–120 адамға арналған «7/7» балалар ойын-сауық кешені, футбол манежі бар фитнес-орталық ашылады. Сонымен қатар, киіз үйлері, жасанды өзендері және экологиялық таза өнімдері бар отбасылық демалыс аймақтарынан тұратын этноауыл салу жоспарлануда. 2026 жылы көлемі 5 000 және 7 000 шаршы метр болатын тағы екі саябақ салуды жоспарлап отырмыз, тұрғындардың серуендейтін орындары болуы үшін. Ауылдың басты мәселесі - жергілікті өндірістің үлесінің өте төмен болуы. Көптеген тауарлар Орал, Ақтөбе, Орынбор, Самара, Астрахань қалаларынан әкелінеді. Сондықтан біз шағын және орта бизнесті жан-жақты қолдаймыз. Кәсіпкерлерге жер телімдері аукционсыз, тікелей беру арқылы ұсынылады. 2026–2027 жылдарға бие және түйе сүтін өңдейтін кәсіпорын салу жөнінде келіссөздер жүргізілуде.

- «Ауыл аманаты» бағдарламасы бойынша өндіріс ашқымыз келеді, - дейді кәсіпкер Махмуд Кумисбаев. - Кооператив құрып, қосымша мал сатып алып, сүт зауыты мен шұбат өндіретін цех ашуды жоспарлап отырмыз. Сүт зауытында шамамен жиырма адам жұмыс істейді, ал шаруашылыққа тағы он шақты адам аламыз. Қазіргі таңда бізде Теңгеден шамамен 40 шақырым жерде орналасқан шаруашылық бар, онда тоғыз жүз түйе бар. Әкімдік біздің тезірек іске қосылғанымызға мүдделі, сондықтан қазір келіссөздер мен құжаттарды рәсімдеу жүріп жатыр.

Ауыл әкімдігі жаңа инвесторларды тарту мен сүт кластерін дамыту жоспарларын жасап жатқанда, Теңгеде жергілікті өндірістің табысты үлгісі қазірдің өзінде жұмыс істеп тұр. Мұнда ет комбинаты бар, ол жергілікті тұрғындарды жұмыспен қамтып қана қоймай, өнімдерін ауылдан тысқары жерлерге де жеткізеді. Кәсіпорынның Ақтау мен Жаңаөзен қалаларында өз сауда нүктелері бар.

- Күніне орта есеппен бір тоннаға жуық ет өңдейміз, - дейді цех бастығы Айдос Байжігітов. - Әрбір жұмысшы сағатына орта есеппен 50–60 килограмм ет өңдейді. Өңдеу көлемі тапсырыстарға байланысты. Бізде өнімнің бірнеше түрі бар: еттің бір бөлігін арнайы станокта бөліп, сөреге қоямыз, екінші бөлігін сүйегінен ажыратамыз. Сонымен қатар, мякоть пен фарш өндіреміз.

Біздің үш сауда нүктеміз бар: екеуі Жаңаөзенде, біреуі Ақтауда. Тапсырыстардың едәуір бөлігі B2B-сегментке тиесілі - Ақтау мен Жаңаөзендегі дүкендер мен мейрамханалар, сондай-ақ күнделікті тапсырыс беретін шағын сауда орындары. Негізінен жеке тапсырыстар: мякоть, фарш, соңғы кезде қантты сүйектер мен стейктерге сұраныс артып отыр.

- Әрбір ұшаның өз мақсаты мен бөлу технологиясы бар. Мысалы, жіліншік пен қабырғаларды утильге жібереміз, қалғаны өнім түрлеріне қарай бөлінеді, - дейді ет бөлуші Нурлан Умбетов. - Мен бұл жұмысқа 2021 жылы орналастым. Жұмыс жағдайы қалыпты, әртүрлі сәттер болады, бірақ жалпы көңілім толады.

Ет комбинатында жартылай фабрикаттар өндірісі де жолға қойылған. Тұшпара цехында екі қаптаушы мен кіші технолог жұмыс істейді, олар күніне 400 килограмға дейін өнім қаптайды. Ай сайынғы өндіріс көлемі 3–4 тоннаға жетеді, жұмыс тек тапсырыс бойынша жүргізіледі. Өндірушілер өнімнің табиғилығына басымдық беріп, қоспасыз таза ет пайдаланады.

Теңге тұрғындары болып жатқан өзгерістерді әртүрлі қабылдайды: біреулер жаңа асфальтқа қуанады, енді біреулер жұмыссыздыққа алаңдайды, ал кейбірі ауылдың қоғамдық өміріне белсенді қатысады.

- Мен Қарақалпақ автономиялық облысының Шоманай ауданында дүниеге келдім, - дейді ақсақал Қаржаубай Рейімбайұлы. - Нукус ауылшаруашылық техникумын бітірдім. Әскерде Қызыл Тулы Қиыр Шығыс әскери округінде, авиация бөлімінде байланысшы-механик болып қызмет еттім. Әскерден кейін Шоманай совхозында агроном болып жұмыс істедім. Тарихи отанымыз - Маңғыстауға көшу басталғанда, біз Теңге ауылына қоныс аудардық. Мұнда «Өзенмұнайгаз» басқармасына жұмысқа орналасып, бұрғылаушының көмекшісі, кейін бұрғылаушы, мастер болып еңбек еттім. Мұнай саласында отыз бес жылдан астам жұмыс істеп, 2015 жылы зейнетке шықтым. Мен қарапайым мұнайшымын, бірақ тағдырым - халық шежірешісі әрі ақын. «Ер Шотан», «Өмір айнасы» атты өлеңдер жинағы және Ақпан батырға арналған «Арқалатқан батыр» кітаптарын жаздым. Жас кезімде менің ұстаздарым халық ақыны-шежіреші Өмірзақ Қалбайұлы мен ақын Есенғали Бөкенбаев болды - олар менің шығармашылық жолымды айқындады. Бүгінде ауыл және Жаңаөзен қаласы әкімдігіне көмектесіп, қоғамдық және ұйымдастыру жұмыстарына белсенді қатысып жүрмін. Өңірімізге ирандық қонақтар келгенде, Жаңаөзен тұрғындарымен кездесуді үйлестіру маған сеніп тапсырылды, мен әлі де ауыл өміріне белсенді қатысып келемін.

- Мен мұнайшымын, «Өзен сервис» ұйымында жұмыс істеймін, - дейді Теңге тұрғыны Бегайдар Жылқыбаев. - Жаңа аким келгеннен кейін ауылымыз айтарлықтай өзгерді: балалар ойын алаңдары салынды, жолдарға асфальт төселіп жатыр, вокзалға қарай велосипед жолы пайда болды. Әрине, барлық көшелер толық асфальтталса дейміз. Қазір біз әкімдікке өз жобаларымызды ұсынып жатырмыз, олар ауылда кәсіпкерлік нысандарын салуға және ауыл шаруашылығын дамытуға бағытталған.

- Мен Теңгеде дүниеге келдім, осында тұрып, жұмыс істеймін, - дейді дүкен қызметкері Айсулу Исакова. - Менің жеті балам бар, үлкені 21 жаста, кішісі 5 жаста. Ауылдағы адамдар өте қонақжай, бір-біріне жақын. Бізге не жетіспейді? Кафе жоқ, жасыл желек, ағаштар аз, жалпы көгалдандыру деңгейі төмен. Сондықтан өзіміз отырғызуға тырысамыз.

- Шағым жоқ, бәрі жақсы, - дейді кассир-сатушы Орынбасар Дүйсенов. - Мұнда жарты жылдай жұмыс істеп келемін, кассир әрі әмбебап сатушымын. Мен Теңгеде туғанмын, бұл жер маған ұнайды, жағдай жақсы, ең бастысы - жұмыс бар.

- 1977 жылдан бері Теңгеде тұрамыз, - дейді көлік кәсіпорнының машинисі Нурмұхан Жумалиев. - Мұнда балаларым мен немерелерім дүниеге келді, шүкір Аллаға. Биыл жаңа аким Жалғас келгеннен кейін, біз алпыс жыл бойы болмаған асфальтты көрдік. Шынымды айтсам, жаңа акиммен бірге көп нәрсе өзгерді: жастар белсендірек бола бастады, ауыл абаттандырылып жатыр, жарық пен жолдар пайда болды.

- Мен Түрікменстанда, Ашхабад қаласында дүниеге келдім, - дейді ауыл тұрғыны Н. Жанаева. - Ата-анам да сол жерде туған. 1986 жылы Қазақстанға оралып, содан бері Теңгеде тұрамын. Жалпы, мені бұл жер қанағаттандырады, соңғы уақытта өзгерістер айқын көріне бастады.

- Ауыл басшылығы ауқымды жұмыстар жүргізіп жатыр, біз де белсенді тұрғындар ретінде өз үлесімізді қосуға тырысамыз, - дейді «Өзенмұнайгаз» компаниясының топтық қондырғы мастері Саябек Нұрқожаұлы. - Тазалық, абаттандыру, көгалдандыру бойынша шаралар жиі өткізіледі. Мәселелерге келсек, ең алдымен экология мәселесі тұр, екіншісі - ауыл шаруашылығы. Жергілікті мал шаруашылығы өнімдері ауыл ішінде қолжетімді бағамен сатылуы керек деп санаймын. Сонымен қатар, Теңгеде балалар мен жастарға арналған шығармашылық үйлер жетіспейді, кинотеатрлар жоқ. Ұлттық дәстүрлерді - киізбен жұмыс істеу, ағаш киіз үйлер, садақ жасау және басқа да қолөнер түрлерін жаңғыртатын шығармашылық кеңістіктерді дамыту қажет.

- Мен Маңғыстау облысының басқа ауылында дүниеге келдім, ал Теңгеде он жылдан бері тұрып келемін, - дейді Ерболат Қызылгүлов. - Екі балам, екі немерем бар. Мамандығым бойынша мұнайшымын, бірақ денсаулығым сыр беріп, жұмыстан кетуге тура келді. Қазір қара жұмыс істеймін. Ауылда тұрақты жұмыс жоқ, кәсіпорындар аз. Алдағы уақытта жағдай жақсарады деп үміттенемін.

Бүгінде Теңге күрделі, бірақ маңызды трансформация кезеңін бастан өткеруде. Толығымен мұнай өндіруге тәуелді болған типтік жұмысшы кентінен ауыл дамыған сервистері мен өз өндірісі бар дербес елді мекенге айналуға ұмтылуда. Бір тұрғындар көптен күткен абаттандыруға қуанса, енді біреулер экологиялық тәуекелдер мен жұмыспен қамтудың тұрақсыздығын орынды түрде көтеріп отыр. Ауылдың болашағы жергілікті биліктің экономиканы әртараптандыруға бағытталған ауқымды жоспарларын іске асыра алуына және осы өңірді өз еңбегімен қалыптастырған адамдардың сенімін жоғалтпауына байланысты.